Thấu cảm, nghệ thuật của những tâm hồn lớn

Đôi trai gái ấy chính thức rời xa nhau. Kiểu vậy, ai cũng có cái lý của riêng mình. Và rồi người ta bắt đầu nghĩ đến những câu chuyện theo kiểu: “Ừ, thế mỗi khi tính đến chuyện kết thúc, thì hãy tạm nhớ đến lý do mình bắt đầu”. Nghĩ thật kỹ đấy, và rồi chợt nhận ra…

Có những con người tưởng chừng như sinh ra là để sống cùng nhau, nhưng càng sống, lại càng xa nhau. Không phải vì khoảng cách địa lý, mà vì khoảng cách của sự không thấu cảm. Họ nói quá nhiều, suy đoán quá nhiều, kết luận quá nhanh, mà không chịu dừng lại chỉ một giây để hỏi: “Liệu người kia đang nghĩ gì, sống ra sao, và vì đâu họ trở nên như vậy?”

Trong Luận Ngữ có một lời dạy nổi tiếng của Khổng Tử: “Kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân”, điều gì mình không muốn thì đừng làm với người khác. Nhưng trong đời sống, chúng ta lại thường làm ngược. Điều ta sợ nhất là bị phán xét, nhưng lại rất dễ phán xét người khác. Khi ta đi làm về muộn, ta bảo mình cố gắng. Khi người khác đi làm về muộn, ta bảo họ bận bịu vì tham vọng. Khi ta yên lặng, đó là chiều sâu. Khi người khác yên lặng, ta gọi là lạnh lùng. Chúng ta cho mình quyền được diễn giải, nhưng lại không phải lúc nào cũng cho người khác cơ hội được giãi bày.

Đó có lẽ là một trong những thiên kiến rất tự nhiên của con người: ta biết toàn bộ câu chuyện phía sau hành động của chính mình, nhưng thường chỉ nhìn thấy hành động của người khác. Ta biết mình cáu gắt vì vừa trải qua một ngày tồi tệ. Nhưng khi người khác cáu gắt, ta dễ kết luận rằng họ là người khó chịu. Ta biết những nỗi sợ đã khiến mình lựa chọn như vậy. Nhưng với người khác, ta chỉ nhìn thấy lựa chọn.

Người giàu có thể coi việc đeo một chiếc đồng hồ đắt tiền, lái xe sang hay dùng những món đồ xa xỉ là lựa chọn bình thường trong khả năng của họ. Một người đang vật lộn với viện phí, học phí hay tiền sinh hoạt lại có thể nhìn những thứ ấy bằng một cảm nhận hoàn toàn khác. Không phải cứ giàu là khoe mẽ, cũng không phải cứ nghèo là đố kỵ. Điều đáng suy ngẫm là hoàn cảnh sống có thể khiến cùng một sự việc mang những ý nghĩa rất khác nhau trong mắt mỗi người.

Ta thường dễ chê bai người khác khi đứng ở một vị trí khác họ. Một người có con gái đi lấy chồng có thể mong nhà trai chuẩn bị chu đáo như một cách thể hiện sự trân trọng. Nhưng khi có con trai, chính người ấy lại có thể thấy một số yêu cầu trở nên nặng nề hoặc hình thức. Khi vị trí thay đổi, cách ta nhìn cùng một vấn đề cũng có thể thay đổi.

Giống như chuyện mẹ chồng và nàng dâu, từ lâu vẫn luôn là một mối quan hệ có khả năng phát sinh nhiều khác biệt. Một người mẹ có thể mong con dâu lễ phép, biết quan tâm tới gia đình. Nhưng cũng người mẹ ấy, nếu có con gái, lại mong nhà chồng hiểu và bao dung với con mình. Khi mâu thuẫn xảy ra, mỗi người thường nhìn sự việc từ vị trí, trải nghiệm và những điều mình đang muốn bảo vệ.

Hay như người làm chủ thấy nhân viên lơ đễnh, thiếu nhiệt tình. Nhân viên lại thấy người chủ tính toán, lạnh lùng. Nhưng phía sau sự mệt mỏi của một nhân viên có thể là những bữa tối muộn trong căn phòng trọ và áp lực tiền bạc cuối tháng. Phía sau sự nghiêm khắc của một người chủ cũng có thể là dòng tiền, tiền lương, những khoản vay và trách nhiệm duy trì cả một tổ chức.

Điều đó không có nghĩa nhân viên thiếu trách nhiệm thì trở thành đúng, hay người chủ cư xử tệ với nhân viên thì được miễn trách nhiệm. Thấu cảm không phải là biến mọi hành vi thành hợp lý. Thấu cảm là cố gắng hiểu phần câu chuyện mà ta chưa nhìn thấy trước khi quyết định mình nên đánh giá và ứng xử thế nào.

Giống như nhìn mặt hồ và cho rằng nó phẳng, mà quên mất bên dưới, cá vẫn bơi, rong vẫn rờn, và ký ức thì âm thầm lênh đênh. Chúng ta đều mang trong mình một cái “tôi” rất lớn. Cái tôi ấy không chỉ là sự kiêu ngạo, mà còn là tập hợp của trải nghiệm, nỗi sợ, ký ức và mong cầu. Chính nó tạo nên lăng kính mà ta dùng để nhìn thế giới.

Không ai sống đủ hai cuộc đời để hiểu toàn vẹn người khác. Nhưng ta có thể sống một cuộc đời đủ rộng để tôn trọng phần mình không hiểu trong đời sống của người ta.

Ta có thể đọc nhiều sách tâm lý học, đi qua nhiều cuộc trò chuyện và học cách nhận diện những kiểu hành vi của con người. Nhưng biết vài khái niệm về tâm lý không có nghĩa ta đã hiểu một con người. Càng không trao cho ta quyền gắn nhãn họ chỉ từ vài biểu hiện bên ngoài.

Tôn trọng người khác có lẽ khó hơn phân tích họ. Bởi tôn trọng đòi hỏi sự khiêm nhường. Nó đòi hỏi ta phải thừa nhận rằng ta không biết hết, không đúng hết, và đôi khi, để người khác được là chính họ cũng là một sự tử tế.

Nhưng thấu cảm cũng cần có giới hạn. Hiểu vì sao một người làm ta tổn thương không có nghĩa ta phải tiếp tục để họ làm tổn thương mình. Hiểu hoàn cảnh của một người không buộc ta phải đồng ý với lựa chọn của họ. Ta có thể hiểu mà vẫn nói “không”. Ta có thể cảm thông mà vẫn đặt ra ranh giới. Ta có thể nhìn thấy nỗi đau phía sau một hành vi mà vẫn yêu cầu người gây ra hành vi ấy chịu trách nhiệm.

Thấu cảm không xóa bỏ đúng sai. Nó giúp ta đi đến đúng sai với nhiều hiểu biết hơn và ít kiêu ngạo hơn.

Có một nghịch lý là con người có thể tích lũy thêm rất nhiều kiến thức và kinh nghiệm khi lớn lên, nhưng điều đó không tự động khiến ta sống gần người khác hơn. Khôn ngoan nếu thiếu khiêm nhường đôi khi chỉ khiến một người giỏi hơn trong việc chứng minh rằng mình đúng.

Chúng ta không cần người khác phải giống mình. Và thấu cảm cũng không đòi hỏi ta phải sửa chữa mọi khác biệt. Nó bắt đầu từ một nhận thức khá đơn giản: thế giới này không xoay quanh một người, mà được tạo nên bởi hàng tỷ cuộc đời với những điểm xuất phát, ký ức, nỗi sợ và mong muốn khác nhau.

Nếu có một loại sức mạnh đặc biệt trong đời sống con người, có lẽ đó là khả năng khiến người khác cảm thấy an toàn khi ở cạnh mình. Không phải bởi ta đồng ý với tất cả những gì họ nói, mà bởi họ biết rằng trước khi phán xét, ta sẵn lòng lắng nghe.

Vì vậy, khi một ai đó hành xử trái ý ta, đôi khi có thể thử hỏi: “Nếu mình là họ, lớn lên như họ, sống trong hoàn cảnh của họ, mang theo những điều họ đã trải qua, liệu mình có chắc rằng mình sẽ lựa chọn khác đi không?”

Nếu câu trả lời là “không chắc”, có lẽ ta có thể hạ giọng một chút.

Không phải để dung túng cho điều sai. Không phải để biến mình thành người phải chịu đựng mọi thứ. Mà để nhớ rằng một hành vi ta nhìn thấy chưa chắc đã là toàn bộ một con người.

Thế giới không thiếu những người muốn chứng minh mình đúng. Nhưng có lẽ thế giới vẫn cần thêm những người biết bước qua ranh giới của bản thân để nhìn thấy phần người trong kẻ đối diện. Không phải cuộc tranh luận nào cũng cần một người chiến thắng. Không phải khác biệt nào cũng cần một người bị sửa chữa.

Tôi viết những dòng này cho những ai đang gồng mình sống theo một chuẩn mực mà ít người hỏi họ có đang mệt không. Cho những người từng bị gắn nhãn chỉ sau một lần sơ sẩy. Cho người đàn bà bán hàng rong, người đàn ông lái xe khuya, đứa trẻ lầm lì trong góc lớp, chàng trai bị gọi là bất cần, người nhân viên gồng mình trả tiền trọ cuối tháng, người chủ đếm từng khoản tiền để duy trì công việc, cô gái bị chê là đòi hỏi chỉ vì mong mình được coi trọng.

Không phải tất cả họ đều đúng. Và chúng ta cũng không cần giả vờ rằng mọi lựa chọn đều đáng được chấp nhận.

Nhưng trước khi biến một sai lầm thành toàn bộ con người của ai đó, trước khi biến một hành vi thành một bản án về nhân cách, có lẽ ta nên dành thêm một chút thời gian để hiểu.

Bởi một cái nhìn dịu dàng không phải lúc nào cũng cứu được một cuộc đời. Nhưng đôi khi, nó đủ để một con người không phải chống chọi với cuộc đời ấy một mình.

Minh Quân Nguyễn