Đánh mất sự tập trung: Căn bệnh thời đại số

Chưa bao giờ con người sống giữa “biển thông tin” như hôm nay, và cũng hiếm khi khả năng tập trung của chúng ta phải cạnh tranh với nhiều thứ đến thế. Một ngày có thể trôi qua trong những đợt thông báo nối tiếp, những lần nhảy giữa ứng dụng, trả lời tin nhắn, đọc email rồi “liếc” vài dòng trạng thái. Mỗi lần chỉ mất một chút thời gian, nhưng cái giá cộng dồn có thể là sự chú ý ngày càng bị xé nhỏ.

Khoa học đã mô tả khá rõ một phần cơ chế tổn hao ấy. “Dư lượng chú ý” (attention residue) xảy ra khi ta chuyển từ công việc A sang B mà một phần tâm trí vẫn còn “dính” ở A. Nghiên cứu của Sophie Leroy năm 2009 cho thấy việc chuyển khỏi một nhiệm vụ, đặc biệt khi nhiệm vụ ấy chưa được khép lại, có thể ảnh hưởng tới khả năng tập trung vào nhiệm vụ tiếp theo. Nói đơn giản hơn, ta có thể đã chuyển cửa sổ trên màn hình, nhưng tâm trí chưa chắc đã chuyển theo nhanh như vậy.

Gián đoạn liên tục cũng không hoàn toàn miễn phí. Các nghiên cứu của Gloria Mark và cộng sự về gián đoạn trong công việc cho thấy con người đôi khi có thể bù lại thời gian bị mất bằng cách làm nhanh hơn sau khi bị ngắt quãng, nhưng điều đó đi kèm với áp lực thời gian, căng thẳng và cảm giác phải tăng tốc. Một cuộc gọi kéo dài năm phút vì thế không nhất thiết chỉ lấy đi năm phút. Nó còn có thể cắt ngang một mạch suy nghĩ đang hình thành và buộc ta mất thêm thời gian để tìm lại trạng thái trước đó.

Ngay cả chiếc điện thoại không phát ra âm thanh cũng đáng để suy nghĩ. Nghiên cứu của Adrian Ward và cộng sự năm 2017 cho thấy trong các thí nghiệm của họ, sự hiện diện của smartphone có thể liên quan tới việc giảm lượng tài nguyên nhận thức sẵn có trong một số nhiệm vụ, kể cả khi người tham gia không sử dụng thiết bị. Điều đó không có nghĩa chỉ cần đặt điện thoại trên bàn là mọi người đều lập tức mất khả năng suy nghĩ. Nhưng nó gợi ra một điều đáng chú ý: đôi khi sự phân tâm không bắt đầu từ lúc ta chạm vào màn hình, mà từ việc một thế giới khác luôn nằm ngay trong tầm với.

Vì thế, câu chuyện mất tập trung trong thời đại số không thể chỉ được giải thích bằng việc một người “thiếu kỷ luật”. Kỷ luật cá nhân quan trọng, nhưng môi trường cũng quan trọng. Nếu điện thoại luôn nằm trước mặt, thông báo liên tục xuất hiện, hàng chục cửa sổ cùng mở và mỗi nhiệm vụ đều có thể bị cắt ngang bất cứ lúc nào, ta đang yêu cầu ý chí phải chiến đấu trong một môi trường vốn được tổ chức theo hướng bất lợi cho sự tập trung.

Thay vì chỉ trách bản thân, có lẽ hiệu quả hơn nếu thiết kế lại môi trường. Ở quy mô tổ chức, có thể tạo những khoảng thời gian hạn chế thông báo cho các công việc cần tập trung; sắp lịch họp theo những khối hợp lý để tránh cắt vụn ngày làm việc; và tạo điều kiện để một nhiệm vụ được khép lại tương đối rõ trước khi người làm chuyển sang việc khác. Ở quy mô cá nhân, có thể đặt điện thoại khuất tầm mắt trong khoảng thời gian cần tập trung, tắt những thông báo không cần phản hồi ngay, đóng những cửa sổ không phục vụ công việc hiện tại và ghi lại trạng thái công việc trước khi buộc phải chuyển sang một nhiệm vụ khác.

Những điều ấy nghe rất nhỏ, nhưng mục tiêu không phải biến một người thành cỗ máy tập trung cả ngày. Con người vẫn cần nghỉ ngơi, trò chuyện, giải trí, xử lý những việc vụn vặt và có những khoảng thời gian để tâm trí đi lang thang. Điều cần bảo vệ không phải mọi phút trong ngày, mà là một số khoảng thời gian đủ nguyên vẹn để điều quan trọng có quyền nhận được sự chú ý trọn vẹn.

Và có lẽ vấn đề sâu hơn năng suất.

Nếu không thể nghe một người nói mà không liên tục nhìn điện thoại, thứ bị ảnh hưởng không chỉ là hiệu suất làm việc. Nếu mỗi khoảng trống đều phải lập tức được lấp bằng một màn hình, thứ ta đánh mất không chỉ là vài phút. Nếu sự chú ý luôn bị kéo về nơi khác, ta có thể hiện diện ở rất nhiều nơi nhưng lại hiếm khi thực sự có mặt ở nơi mình đang đứng.

Công nghệ không phải kẻ thù. Smartphone, Internet và mạng xã hội đều có thể phục vụ những mục đích rất có giá trị. Câu hỏi quan trọng hơn không phải là chúng ta có sử dụng công nghệ hay không, mà là ai đang quyết định thời điểm sự chú ý của chúng ta chuyển hướng.

Khi tôi chủ động mở một ứng dụng vì có việc cần làm, công nghệ đang phục vụ mục đích của tôi. Khi cứ vài phút tôi lại vô thức mở nó mà thậm chí không biết mình định tìm gì, mối quan hệ ấy đã khác.

Tập trung vì thế không chỉ là một kỹ thuật làm việc. Nó còn là một lựa chọn về điều gì xứng đáng nhận được thời gian hữu hạn của mình. Ta không thể đọc mọi thứ, biết mọi tin, theo dõi mọi câu chuyện và phản hồi mọi điều đang xảy ra. Mỗi lần dành sự chú ý cho một thứ, ta đồng thời không dành nó cho rất nhiều thứ khác.

Tập trung không phải thiên bẩm; đó là một năng lực cần được rèn luyện và cần một môi trường nâng đỡ. Khi biết khép vòng công việc, dọn bớt “nhiễu” và đặt giới hạn số một cách văn minh, chúng ta không chỉ làm việc hiệu quả hơn mà còn đòi lại được sự bình an thầm lặng của một tâm trí nguyên vẹn.

Minh Quân Nguyễn