Có phải người mạnh mẽ luôn phải tự giải quyết mọi thứ?

Tôi thường muốn tự mình giải quyết những vấn đề đang gặp phải trước khi nghĩ đến việc nhờ người khác. Khi đã nhận một trách nhiệm, tôi muốn cố gắng hết khả năng, chủ động tìm phương án và không dễ dàng chuyển khó khăn của mình sang cho ai. Tôi cho rằng đó là một thái độ cần thiết, nhất là khi chúng ta đã trưởng thành và phải chịu trách nhiệm với những lựa chọn, công việc cùng các cam kết của bản thân.

Nhưng có những lúc tự mình cố gắng cũng rất mệt mỏi. Một vấn đề có thể trở nên phức tạp hơn dự kiến, một kế hoạch không diễn ra như mong muốn, hoặc những nỗ lực liên tiếp vẫn chưa đem lại kết quả. Khi ấy, việc tiếp tục một mình đôi khi xuất phát từ quyết tâm, nhưng cũng có thể vì ta đã quá quen với suy nghĩ rằng chuyện của mình thì nhất định phải tự lo.

Tôi cũng từng nhận được sự giúp đỡ từ những người khác vào những thời điểm có ý nghĩa. Có những sự hỗ trợ không chỉ giải quyết một khó khăn trước mắt mà còn mở ra những cơ duyên, những mối quan hệ đáng quý và những trải nghiệm tốt đẹp. Khi nhìn lại, điều khiến tôi trân trọng không chỉ là kết quả nhận được, mà còn là tình cảm của những người đã dành thiện chí cho mình. Tôi mong có thể tiếp tục gắn bó và giúp đỡ lại họ khi có cơ hội.

Những trải nghiệm ấy khiến tôi nhận ra rằng có lẽ chúng ta cần phân biệt rõ hơn giữa khả năng tự đứng vững và việc luôn buộc bản thân phải đứng một mình. Một người mạnh mẽ cần có trách nhiệm với cuộc đời mình, nhưng liệu điều đó có nghĩa họ phải tự giải quyết mọi thứ?

Khi tự lập bị hiểu thành phải làm mọi thứ một mình

Tự lập là một năng lực đáng quý. Nó giúp con người chủ động hơn trước hoàn cảnh, không dễ bị động khi thiếu sự hỗ trợ và có thể đưa ra quyết định thay vì chờ đợi người khác lựa chọn hộ. Một người càng có nhiều trách nhiệm càng cần rèn luyện khả năng tự suy nghĩ, tự hành động và đối diện với hệ quả từ những việc mình làm.

Tuy nhiên, tự lập không hoàn toàn đồng nghĩa với việc phải tự mình thực hiện tất cả. Một người có thể chịu trách nhiệm cuối cùng về công việc nhưng vẫn cần đồng nghiệp góp ý, người có kinh nghiệm chỉ dẫn hoặc một đối tác hỗ trợ ở lĩnh vực mình chưa đủ hiểu biết. Việc hợp tác không nhất thiết làm giảm năng lực của mỗi người; nhiều khi nó chính là cách để những năng lực khác nhau được sử dụng hiệu quả hơn.

Tôi cho rằng vấn đề bắt đầu khi chúng ta biến khả năng tự giải quyết thành thước đo giá trị bản thân. Khi ấy, mỗi khó khăn không còn đơn thuần là một việc cần tháo gỡ, mà còn trở thành phép thử xem mình có đủ giỏi, đủ bản lĩnh để vượt qua mà không cần bất kỳ ai hay không. Một người có thể tiếp tục chịu đựng sự bế tắc không chỉ vì chưa tìm được phương án khác, mà còn vì không muốn thừa nhận rằng mình đang cần sự hỗ trợ.

Bản thân tôi vẫn muốn cố gắng trước khi nhờ cậy. Nhưng nếu mục đích thực sự là giải quyết vấn đề, điều quan trọng phải là lựa chọn được phương án phù hợp và chịu trách nhiệm với nó. Việc nhất quyết làm một mình không tự động khiến kết quả trở nên đáng quý hơn, nhất là khi điều đó có thể khiến ta bỏ lỡ những cơ hội hợp tác hoặc học hỏi có ích.

Vì sao chúng ta ngại mở lời nhờ giúp đỡ?

Có nhiều lý do khiến một lời nhờ trở nên khó nói. Chúng ta có thể sợ làm phiền người khác, sợ bị từ chối, sợ mang ơn hoặc sợ bị đánh giá là không đủ năng lực. Đôi khi, ta không tin người khác sẽ hiểu vấn đề và xử lý đúng như mình mong muốn. Những lo ngại ấy không hẳn vô lý, bởi người được nhờ cũng có công việc, hoàn cảnh và những giới hạn riêng.

Nghiên cứu của Vanessa Bohns và Francis Flynn, công bố năm 2010 trên Journal of Experimental Social Psychology, cho thấy những người ở vị trí có thể giúp đỡ thường đánh giá thấp mức độ ngượng ngùng mà người cần giúp trải qua khi phải mở lời. Qua bốn nghiên cứu, các tác giả ghi nhận sự khác biệt đáng chú ý giữa cách hai phía nhìn nhận trở ngại tâm lý này. Điều tưởng như là một lời đề nghị đơn giản đối với người ngoài đôi khi lại đòi hỏi người trong cuộc phải vượt qua rất nhiều do dự. [Nguồn nghiên cứu]

Tôi thấy điều ấy khá gần với đời sống. Người đã quen tự xoay xở có thể dành nhiều thời gian tìm mọi cách giải quyết trước khi chấp nhận rằng mình cần hỏi một người khác. Trong khi đó, người được hỏi chưa chắc đã xem việc hỗ trợ là một gánh nặng lớn như người đi nhờ tưởng tượng. Nhưng ta cũng không thể biết trước phản ứng của họ, và chính sự không chắc chắn ấy khiến việc mở lời thêm khó khăn.

Một nghiên cứu trước đó của Francis Flynn và Vanessa Lake năm 2008 phát hiện rằng những người đưa ra lời nhờ trực tiếp thường đánh giá thấp khả năng người khác đồng ý giúp. Tuy nhiên, các tác giả cũng chỉ ra rằng người được nhờ có thể cảm thấy khó từ chối vì những áp lực trong giao tiếp xã hội. Vì thế, kết quả này không nên được hiểu thành lời khuyên rằng chỉ cần mạnh dạn nhờ cậy thì người khác sẽ luôn sẵn lòng giúp đỡ. [Nguồn nghiên cứu]

Theo tôi, một lời nhờ chân thành cần đi cùng sự tôn trọng. Ta có quyền đề nghị khi thực sự cần, nhưng người được nhờ cũng có quyền từ chối mà không đáng bị trách cứ chỉ vì họ không thể đáp ứng. Một sự giúp đỡ chỉ thực sự đáng quý khi nó không được xây dựng trên áp lực, sự miễn cưỡng hoặc việc khai thác tình cảm của người khác.

Biết nhờ giúp đỡ cũng có thể là một cách tự chủ

Một trong những nỗi lo phổ biến nhất khi nhờ người khác là sợ bị đánh giá thấp. Người đang làm quản lý có thể ngại hỏi vì nghĩ mình phải biết câu trả lời. Một người có chuyên môn có thể sợ rằng việc xin thêm ý kiến khiến người khác nghi ngờ khả năng của mình. Khi đã dành nhiều công sức xây dựng uy tín, không phải lúc nào chúng ta cũng dễ thừa nhận rằng bản thân đang thiếu một góc nhìn hoặc một kỹ năng cần thiết.

Nhưng người khác không nhất thiết nhìn nhận một lời xin lời khuyên theo cách ấy. Trong nghiên cứu công bố năm 2015 trên Management Science, Alison Wood Brooks, Francesca Gino và Maurice Schweitzer phát hiện rằng việc xin lời khuyên có thể khiến người hỏi được đánh giá là có năng lực hơn. Hiệu ứng này phụ thuộc vào hoàn cảnh, nhất là độ khó của nhiệm vụ, chuyên môn của người được hỏi và việc lời khuyên có được xin trực tiếp từ chính người đánh giá hay không. Vì thế, kết quả không có nghĩa mọi lời nhờ đều tạo ra ấn tượng tích cực. [Nguồn nghiên cứu]

Tôi thấy điều đáng chú ý không nằm ở việc nhờ ai đó để được đánh giá cao hơn. Một người biết mình đang thiếu thông tin gì, tìm đúng người có hiểu biết phù hợp và sử dụng lời khuyên để đưa ra quyết định tốt hơn có thể đang thể hiện năng lực giải quyết vấn đề. Họ không nhất thiết phải tự mình có sẵn mọi câu trả lời, nhưng vẫn cần đủ hiểu biết và trách nhiệm để đánh giá những gì đã được người khác chia sẻ.

Nghiên cứu của Svetlana Komissarouk và các cộng sự năm 2017 còn phân biệt giữa việc tìm kiếm sự trợ giúp để học cách tự giải quyết vấn đề và việc tìm kiếm sự trợ giúp để người khác giải quyết thay mình. Qua năm nghiên cứu với tổng cộng 1.047 người tham gia, các tác giả tìm thấy những khác biệt giữa hai khuynh hướng ấy. Trong bối cảnh công việc, xu hướng tìm sự trợ giúp nhằm nâng cao khả năng tự chủ có liên hệ với mức đánh giá kết quả làm việc tốt hơn từ người quản lý. Đây là kết quả được ghi nhận trong phạm vi nghiên cứu, không phải bằng chứng rằng lựa chọn cách nhờ giúp đỡ ấy chắc chắn sẽ làm hiệu quả công việc tăng lên. [Nguồn nghiên cứu]

Dĩ nhiên, không phải lúc nào ta cũng chỉ cần người khác chỉ dẫn. Có những hoàn cảnh một người thực sự cần được giúp làm một phần công việc, cần sự chăm sóc hoặc không đủ điều kiện để tự giải quyết dù đã nỗ lực. Điều ấy không khiến họ mặc nhiên trở thành người thiếu trách nhiệm. Sự khác biệt đáng quan tâm hơn là thái độ của chúng ta đối với việc được giúp: ta có đang tìm cách vượt qua khó khăn một cách nghiêm túc, hay chỉ muốn chuyển mọi nghĩa vụ sang cho người khác?

Đối với tôi, nhờ giúp đỡ không có nghĩa là giao luôn trách nhiệm của mình cho người nhận lời. Nếu được góp ý, mình vẫn phải tự cân nhắc. Nếu được tạo điều kiện, mình cần cố gắng sử dụng cơ hội ấy một cách xứng đáng. Và nếu quyết định cuối cùng không đem lại kết quả mong muốn, ta cũng không nên đơn giản đổ lỗi cho người đã từng giúp mình.

Có những sự giúp đỡ đem lại nhiều hơn điều ta đi tìm

Điều khiến tôi trân trọng sự giúp đỡ không chỉ nằm ở tác dụng thực tế của nó. Có những người xuất hiện đúng lúc và mang đến một cơ hội mà nếu chỉ tiếp tục xoay xở một mình, có lẽ tôi khó tìm được theo cách tương tự. Một lời giới thiệu, một cuộc trò chuyện hay một hành động hỗ trợ ban đầu có thể mở ra những trải nghiệm mới, rồi từ đó hình thành một mối quan hệ đáng quý.

Tôi thích nghĩ về khía cạnh này của đời sống con người. Chúng ta không nhất thiết phải gặp nhau khi mỗi người đều đã có đầy đủ những gì mình cần. Đôi khi, một người có kinh nghiệm mà người kia đang thiếu, một người có khả năng kết nối còn người kia đang tìm kiếm cơ hội, hoặc một người đơn giản có đủ thời gian và thiện chí để lắng nghe. Chính trong những lần giúp đỡ như vậy, hai người có cơ hội hiểu nhau nhiều hơn.

Một thí nghiệm của Yu Niiya, công bố năm 2016 trên The Journal of Social Psychology, cho thấy việc trực tiếp nhờ giúp đỡ có thể làm tăng thiện cảm và cảm nhận gần gũi của người được nhờ đối với người đưa ra lời nhờ, trong những điều kiện nghiên cứu với người tham gia tại Nhật Bản và Hoa Kỳ. Kết quả này chỉ gợi ý rằng một lời nhờ có thể tạo cơ hội phát triển quan hệ, chứ không bảo đảm điều tương tự sẽ diễn ra trong mọi hoàn cảnh. [Nguồn nghiên cứu]

Tôi không nghĩ chúng ta nên xem phát hiện ấy như một mẹo để khiến người khác yêu quý mình. Một mối quan hệ được xây dựng bằng việc tính toán phải nhờ điều gì để tạo thiện cảm rất dễ đánh mất sự chân thành ngay từ đầu. Trong trải nghiệm của tôi, những điều đáng nhớ nhất từ sự giúp đỡ thường xuất hiện tự nhiên, khi người này thật lòng muốn làm điều có ích cho người kia.

Có những người tôi muốn tiếp tục gắn bó không phải vì họ có thể đem đến thêm cơ hội gì, mà vì tôi đã trân trọng cách họ đối xử với mình. Và nếu sau này có điều kiện giúp đỡ lại, tôi cũng muốn làm điều đó. Không nhất thiết bằng đúng thứ từng nhận được, bởi sự quan tâm giữa con người với con người đâu phải lúc nào cũng có thể quy đổi thành những giá trị tương đương.

Biết ơn không có nghĩa phải sống mãi trong một món nợ

Dù trân trọng sự giúp đỡ, tôi cũng hiểu vì sao nhiều người ngại nhận nó. Khi một ai đó dành thời gian, công sức hoặc uy tín để hỗ trợ mình, cảm giác biết ơn có thể đi cùng nỗi băn khoăn liệu sau này mình có đủ khả năng đáp lại hay không. Với những người quen tự chịu trách nhiệm, việc trở thành người nhận đôi khi khó khăn không kém việc đưa ra lời nhờ.

Nhưng biết ơn và mắc nợ không hoàn toàn giống nhau. Biết ơn khiến ta ghi nhớ thiện chí đã nhận được, đối xử tử tế hơn và mong có dịp làm điều tốt cho người từng giúp mình. Trong khi đó, nếu mọi sự giúp đỡ đều trở thành một nghĩa vụ phải hoàn trả tương đương, mối quan hệ có thể dần giống một phép tính mà cả hai bên luôn phải cân nhắc được mất.

Tôi muốn nhớ đến những người đã từng giúp mình, nhưng cũng cho rằng một ân tình không thể trở thành lý do để người khác yêu cầu ta từ bỏ những nguyên tắc quan trọng. Lòng biết ơn không xóa đi ranh giới của sự tử tế: một người có thể rất biết ơn mà vẫn có quyền từ chối điều mình không thể hoặc không nên làm. Ngược lại, người đã tự nguyện giúp đỡ cũng không có nghĩa phải tiếp tục đáp ứng mọi lời đề nghị trong tương lai.

Có lẽ một trong những điều đẹp nhất của sự giúp đỡ nằm ở chỗ nó có thể được tiếp nối mà không cần trở thành một giao dịch. Người từng được giúp hôm nay có thể giúp lại chính người ấy vào một dịp khác, hoặc đem sự tử tế mình đã nhận được để đối xử tốt với một người thứ ba. Sự đáp lại không nhất thiết phải xảy ra ngay lập tức, đúng đối tượng hoặc bằng cùng một hình thức.

Dĩ nhiên, những mối quan hệ lâu dài vẫn cần sự quan tâm từ nhiều phía. Nếu một người liên tục chỉ nhận mà không bao giờ quan tâm đến khó khăn của người khác, tình cảm cũng có thể bị bào mòn. Nhưng sự tương hỗ đáng quý khác với việc ghi sổ công lao; nó xuất phát từ mong muốn gìn giữ mối quan hệ, chứ không đơn thuần từ áp lực thanh toán một khoản nợ.

Mạnh mẽ không có nghĩa là không cần ai

Tôi vẫn cho rằng mỗi người nên cố gắng hết khả năng trước những trách nhiệm thuộc về mình. Có những bài học chỉ khi tự bắt tay vào làm, trải qua khó khăn và chấp nhận kết quả chưa như mong muốn, ta mới thực sự hiểu được. Nếu chưa từng thử tìm cách giải quyết, việc lập tức nhờ người khác làm thay có thể khiến mình bỏ lỡ cơ hội học hỏi và trưởng thành.

Nhưng cũng có những lúc cố gắng thêm theo cùng một cách không còn đem lại tiến triển. Ta có thể thiếu một thông tin quan trọng, một góc nhìn khác hoặc một sự hỗ trợ nằm ngoài khả năng tự xoay xở. Khi ấy, thay vì chỉ tự hỏi liệu mình đã đủ mạnh mẽ để tiếp tục chịu đựng hay chưa, có lẽ nên hỏi liệu việc tiếp tục một mình còn thực sự phù hợp với vấn đề đang cần giải quyết.

Một lời nhờ đúng lúc không bảo đảm khó khăn sẽ được tháo gỡ, cũng không bảo đảm người khác sẽ nhận lời. Tuy nhiên, nó mở ra một khả năng mới thay vì khiến ta tự giới hạn bản thân trong những điều mình đã biết và đã thử. Để làm được điều ấy, cần có sự thẳng thắn về nhu cầu của mình, lòng tin ở người khác và cả sự tôn trọng nếu họ không thể giúp.

Tôi vẫn muốn giữ thói quen tự cố gắng và chịu trách nhiệm với những lựa chọn của bản thân. Nhưng tôi cũng đã trải nghiệm cảm giác mỏi mệt khi phải tự mình xoay xở, và những điều tốt đẹp đến từ sự giúp đỡ chân thành. Có những con người mà nếu chỉ khép mình trong suy nghĩ rằng mọi việc đều phải tự làm, có lẽ tôi đã không có cơ duyên gặp gỡ và xây dựng những mối quan hệ đáng quý.

Con người có thể trưởng thành nhờ những điều tự mình vượt qua, nhưng cũng có thể trưởng thành nhờ biết tin tưởng, hợp tác, tiếp nhận thiện chí và học cách giúp đỡ người khác. Một người có trách nhiệm không nhất thiết phải chứng minh giá trị của bản thân bằng cách làm mọi thứ trong cô độc.

Có lẽ mạnh mẽ không phải là không bao giờ cần đến người khác, mà là biết tự chịu trách nhiệm với cuộc đời mình, đồng thời vẫn đủ tin tưởng để cho những người tốt có cơ hội bước vào và đồng hành trong cuộc đời ấy.

Nguồn tham khảo

1. Bohns, V. K., & Flynn, F. J. (2010).
   “Why Didn’t You Just Ask?” Underestimating the Discomfort of Help-Seeking.
   Journal of Experimental Social Psychology, 46(2), 402–409.
   Xem nghiên cứu.
2. Flynn, F. J., & Lake, V. K. B. (2008).
   If You Need Help, Just Ask: Underestimating Compliance With Direct Requests for Help.
   Journal of Personality and Social Psychology, 95(1), 128–143.
   Xem nghiên cứu.
3. Brooks, A. W., Gino, F., & Schweitzer, M. E. (2015).
   Smart People Ask for (My) Advice: Seeking Advice Boosts Perceptions of Competence.
   Management Science, 61(6), 1421–1435.
   Xem nghiên cứu.
4. Komissarouk, S., Harpaz, G., & Nadler, A. (2017).
   Dispositional Differences in Seeking Autonomy- or Dependency-Oriented Help: Conceptual Development and Scale Validation.
   Personality and Individual Differences, 108, 103–112.
   Xem nghiên cứu.
5. Niiya, Y. (2016).
   Does a Favor Request Increase Liking Toward the Requester?
   The Journal of Social Psychology, 156(2), 211–221.
   Xem nghiên cứu.