Thước đo cuối cùng của một đời người: Sự tử tế

Trong hành trình làm người, ta có thể sở hữu nhiều thứ: tiền bạc, địa vị, tri thức, quyền lực. Nhưng có một giá trị không bao giờ lỗi thời, không bị khấu hao theo thăng trầm cuộc sống, cũng không thể đánh đổi bằng bất cứ tài sản nào: sự tử tế.

Tiền bạc có thể mất đi, danh vọng có thể phai nhạt, quyền lực có thể bị tước đoạt. Cách một con người đối xử với đồng loại, nhân hậu hay tàn nhẫn, tử tế hay ích kỷ, mới là thứ ở lại lâu dài trong ký ức người khác. Và chính điều ấy trở thành một trong những thước đo sau cùng cho giá trị một đời người.

Trong sử Việt, những tư tưởng mà ngày nay ta có thể liên hệ với sự tử tế không chỉ nằm trong lời nói, mà còn thể hiện ở cách nhìn về con người và cộng đồng. Trước lúc mất, Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn từng căn dặn nhà vua: “Phải khoan thư sức dân để làm kế sâu rễ bền gốc.” Đó trước hết là tư tưởng trị quốc và giữ nước, nhưng phía sau vẫn là một nguyên lý đáng suy ngẫm: sức mạnh bền vững không thể được xây dựng bằng cách làm kiệt quệ những con người mà mình có trách nhiệm bảo vệ.

Cùng mạch tư tưởng ấy, Nguyễn Trãi mở đầu Bình Ngô đại cáo bằng một mệnh đề đã đi qua nhiều thế kỷ: “Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân.” Nhân nghĩa ở đây rộng hơn cách chúng ta thường nói về sự tử tế giữa những cá nhân, nhưng cả hai gặp nhau ở một điểm: con người không thể chỉ được xem như phương tiện phục vụ cho quyền lực, lợi ích hay tham vọng của người khác.

Trong đời sống hiện đại, sự tử tế thường hiển lộ ở những điều bình dị mà bền bỉ. Sau thảm họa động đất và sóng thần tại Nhật Bản năm 2011, thế giới từng chú ý tới hình ảnh người dân kiên nhẫn xếp hàng nhận hàng cứu trợ, giữ trật tự và nhường nhịn nhau ngay giữa hoàn cảnh thiếu thốn. Những hình ảnh ấy gây xúc động không phải bởi chúng chứng minh rằng một dân tộc nào đó luôn tử tế hơn dân tộc khác, mà bởi giữa khốn nguy, con người vẫn có thể lựa chọn nghĩ tới người bên cạnh.

Ở Việt Nam thời dịch COVID-19, những sáng kiến như “ATM gạo” đã giúp nhiều người khó khăn tiếp cận lương thực miễn phí và nhanh chóng được nhân rộng. Sự tử tế khi ấy không còn là một lời kêu gọi trừu tượng. Nó được biến thành hành động cụ thể, đúng lúc, đúng nhu cầu và có khả năng giúp một người khác vượt qua một giai đoạn khó khăn.

Nhưng có lẽ giá trị của sự tử tế không nên được đo bằng phần thưởng mà người tử tế nhận lại. Một hành động tốt có thể khiến ta thanh thản, có thể tạo ra một mối quan hệ đẹp, cũng có thể chẳng đem lại cho ta lợi ích nào cả. Có những lúc tử tế còn khiến con người phải chịu thiệt. Nếu ta chỉ làm điều tốt khi chắc chắn sẽ được đáp lại, sự tử tế rất dễ trở thành một cuộc trao đổi được khoác lên bằng những lời đẹp đẽ.

Tử tế cũng không có nghĩa là yếu đuối. Một người tử tế vẫn có thể nói “không”, vẫn có thể bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình, vẫn có thể rời khỏi một mối quan hệ làm mình tổn thương và vẫn có thể lên tiếng trước điều sai trái. Bao dung không đồng nghĩa với dung túng. Giúp đỡ người khác không đồng nghĩa với cho phép người khác lợi dụng mình. Có lẽ sự tử tế trưởng thành nhất là khi lòng tốt đi cùng với nguyên tắc và ranh giới.

Tử tế không cần những sân khấu vĩ đại. Nó hiện lên trong một quyết định không chỉ nghĩ tới lợi ích của mình; trong việc người ta nhường nhau một suất hàng cứu trợ; trong cách ta đối xử với người không thể mang lại lợi ích cho mình; hay chỉ đơn giản là nói lời công bằng về một người vắng mặt. Những hành vi ấy, tích tụ theo thời gian, trở thành cách một con người được người khác nhớ đến, một loại “tài sản” ta không thể tự viết vào lý lịch mà chỉ có thể gây dựng bằng cách sống.

Có người từng nói: “Cái đẹp sẽ cứu rỗi thế giới.” Đặt vào bối cảnh hôm nay, “cái đẹp” ấy có lẽ không chỉ nằm trong nghệ thuật, mà còn nằm trong phẩm hạnh, trong sự tử tế giữa con người với con người. Khi cộng đồng được gây dựng trên chuẩn mực ấy, người yếu thế ít bị bỏ lại. Khi một đời người được gây dựng trên chuẩn mực ấy, những điều tốt đẹp ta đã làm có thể trở thành một phần di sản ở lại sau cùng.

Cuối đời, ít ai nhớ chúng ta từng có bao nhiêu tiền, nắm bao nhiêu chức vụ, sở hữu bao nhiêu bất động sản. Thứ người đời nhắc tới, rốt lại, thường là những câu ngắn gọn mà có thể nói rất nhiều về một đời người: “Ông ấy là một người tử tế”, “Bà ấy sống rất nhân hậu.” Có lẽ đó là một trong những lời đánh giá giản dị nhưng đáng quý nhất mà một con người có thể để lại.

Sự tử tế là một trong những di sản còn lại khi ta rời cõi đời này. Và có lẽ, đó cũng là một trong những thước đo sau cùng của một đời người.

Minh Quân Nguyễn