Cái giá của sự so sánh: Khi chúng ta đo đời mình bằng thước của người khác

Trong hành trình làm người, hiếm ai hoàn toàn thoát khỏi sự so sánh. Từ ngày còn đi học, ta so điểm số, thứ hạng. Khi trưởng thành, những con số thay đổi thành thu nhập, chức vụ, nhà cửa, thành tựu hay vị trí xã hội. Dường như ở mỗi chặng đời, con người đều có thể tìm thấy một chiếc thước để đặt mình bên cạnh người khác.

So sánh tự nó không phải điều xấu. Nhìn một người làm tốt hơn có thể giúp ta biết mình còn thiếu điều gì. Thành công của người đi trước có thể trở thành một điểm tham khảo. Một đối thủ giỏi đôi khi khiến ta phải cố gắng hơn. Nếu không bao giờ nhìn sang người khác, con người cũng có thể mất đi những cơ hội quan trọng để học hỏi.

Hơn nửa thế kỷ trước, nhà tâm lý học Leon Festinger đã đề xuất lý thuyết so sánh xã hội, cho rằng con người có xu hướng đánh giá ý kiến và năng lực của mình thông qua việc đối chiếu với người khác, đặc biệt khi thiếu những tiêu chuẩn khách quan rõ ràng.

Vấn đề vì thế không nằm ở việc ta có so sánh hay không. Vấn đề nằm ở chỗ ta đang dùng sự so sánh để học hỏi hay đang dùng nó để phán quyết giá trị của chính mình.

Hai điều ấy rất khác nhau.

Tôi có thể nhìn một người thành công hơn và tự hỏi: “Họ đang làm điều gì mà tôi có thể học?” Đó là tham khảo. Nhưng nếu câu hỏi trở thành: “Tại sao họ có được những thứ ấy còn tôi thì không, phải chăng cuộc đời tôi đang thất bại?”, chiếc thước tham khảo đã biến thành một bản án.

Điều nguy hiểm hơn là chúng ta thường đem những cuộc đời vốn không tương đương đặt cạnh nhau như thể chúng đang tham gia cùng một cuộc thi.

Hai người bằng tuổi chưa chắc có cùng điểm xuất phát. Hai người cùng nghề chưa chắc có cùng mục tiêu. Người có thu nhập cao hơn có thể phải đánh đổi nhiều thời gian hơn. Người thăng tiến chậm hơn có thể đang dành phần quan trọng của cuộc đời cho gia đình. Một người nổi tiếng hơn chưa chắc sống bình an hơn. Một người ít tài sản hơn chưa chắc đã sống một cuộc đời kém giá trị hơn.

Ta thường nhìn thấy kết quả của người khác nhưng không nhìn thấy toàn bộ cái giá họ đã trả để có kết quả ấy. Rồi ta lấy thứ họ có để phán xét thứ mình chưa có.

Trong thời đại mạng xã hội, sự nhầm lẫn ấy càng dễ xảy ra. Những gì xuất hiện trên màn hình thường chỉ là một phần của đời sống. Một chuyến đi có thể là thật. Một căn nhà đẹp có thể là thật. Một thành tựu đáng tự hào cũng có thể hoàn toàn là thật. Nhưng chúng vẫn chỉ là những lát cắt được lựa chọn từ một cuộc đời lớn hơn rất nhiều.

Vấn đề không nhất thiết là người khác đang giả tạo. Vấn đề là ta dùng một phần cuộc đời của họ để so với toàn bộ cuộc đời của mình.

Ta thấy thành công của họ nhưng sống cùng những thất bại của mình. Ta nhìn khoảnh khắc họ được công nhận nhưng biết rõ từng ngày mình hoang mang. Ta nhìn thành quả cuối cùng của người khác rồi đem nó đặt cạnh phần việc còn dang dở của bản thân.

Đó vốn đã là một phép so sánh không công bằng.

Nhưng lời khuyên quen thuộc rằng “đừng so mình với người khác, chỉ cần tốt hơn chính mình ngày hôm qua” cũng chưa chắc giải quyết được tất cả.

Cuộc đời không phải lúc nào cũng đi lên theo một đường thẳng. Có ngày ta khỏe hơn hôm qua, cũng có ngày ta mệt hơn. Có năm sự nghiệp tiến rất nhanh, có năm gần như đứng lại. Có thời điểm điều cần thiết nhất không phải tiến thêm một bước, mà là nghỉ ngơi, chữa lành, chăm sóc gia đình hoặc chấp nhận lùi lại để chuẩn bị cho một hướng đi khác.

Nếu ngày nào cũng buộc mình phải trở thành “phiên bản tốt hơn hôm qua”, ta có thể chỉ thay chiếc thước của người khác bằng một chiếc thước khắc nghiệt khác do chính mình cầm.

Có lẽ điều đáng hỏi không phải là hôm nay ta có hơn hôm qua hay không, mà là trong một khoảng thời gian đủ dài, ta có đang tiến gần hơn tới cuộc đời mà chính mình thực sự muốn sống hay không.

Và để trả lời câu hỏi ấy, mỗi người cần có thước đo của riêng mình.

Thước đo ấy không có nghĩa là tự đặt tiêu chuẩn thật thấp để lúc nào cũng thấy mình thành công. Cũng không có nghĩa là phớt lờ mọi đánh giá từ bên ngoài. Ta vẫn cần lắng nghe phản hồi, nhìn vào những người giỏi hơn, đối diện với kết quả thực tế và thừa nhận khi mình chưa đủ tốt.

Nhưng sau tất cả những dữ liệu ấy, người quyết định điều gì đáng theo đuổi vẫn phải là chính mình.

Nếu điều ta thực sự muốn là một sự nghiệp lớn, ta phải chấp nhận những tiêu chuẩn khắt khe tương ứng. Nếu điều ta muốn là nhiều thời gian hơn cho gia đình, ta cũng phải chấp nhận rằng mình có thể không chạy nhanh bằng người dành gần như toàn bộ thời gian cho công việc. Mọi lựa chọn nghiêm túc đều có cái giá của nó.

Trưởng thành có lẽ là lúc ta đủ tỉnh táo để biết cái giá nào mình sẵn sàng trả, thay vì vừa lựa chọn con đường của mình vừa đau khổ vì người khác nhận được phần thưởng của một con đường khác.

Thành công của người khác vì thế không phải bằng chứng cho thất bại của ta. Một người chạy nhanh hơn không làm con đường của ta ngắn lại. Một người được công nhận không lấy mất giá trị của những điều ta đang âm thầm xây dựng.

Cái giá lớn nhất của sự so sánh không chỉ là cảm giác thua kém. Nó xuất hiện khi ta dần đánh mất quyền xác định thế nào là một cuộc đời đáng sống đối với chính mình.

Khi ấy, ta có thể đạt được rất nhiều thứ nhưng vẫn không biết mình đã đủ hay chưa, bởi chiếc thước luôn nằm trong tay một người khác. Sẽ luôn có người giàu hơn, nổi tiếng hơn, trẻ hơn, giỏi hơn hoặc đi nhanh hơn. Nếu giá trị của ta phụ thuộc vào vị trí trên bảng xếp hạng ấy, cuộc đua gần như không có điểm kết thúc.

Nhìn người khác để học là cần thiết. Nhìn lại chính mình để điều chỉnh cũng cần thiết. Nhưng cuối cùng, cuộc đời không nên trở thành một bảng xếp hạng.

Đừng hỏi mình có đang sống tốt hơn người khác hay không.

Hãy hỏi mình có đang xây dựng đúng cuộc đời mà bản thân thực sự muốn chịu trách nhiệm hay không.

Minh Quân Nguyễn