Áp lực phải hạnh phúc: Cái bẫy vô hình của thời hiện đại

Chưa bao giờ con người có nhiều điều kiện để mưu cầu hạnh phúc như hôm nay, nhưng cũng hiếm khi “áp lực phải trông có vẻ hạnh phúc” hiện diện rõ đến vậy. Ta không chỉ muốn sống tốt hơn. Nhiều khi, ta còn cảm thấy mình phải chứng minh rằng mình đang sống tốt.

Mạng xã hội khiến việc nhìn thấy những khoảnh khắc đẹp trong cuộc đời người khác trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết. Một chuyến đi, một thành tựu, một bữa tối đẹp, một gia đình vui vẻ, một nụ cười trước ống kính. Những điều ấy có thể hoàn toàn là thật. Nhưng chúng thường chỉ là những lát cắt được lựa chọn từ một cuộc đời lớn hơn rất nhiều.

Vấn đề bắt đầu khi ta quên mất điều đó và dần coi trạng thái vui vẻ, thành công, tích cực như một chuẩn mực mà mình phải duy trì liên tục.

Ta buồn nhưng cảm thấy mình không nên buồn. Ta mệt nhưng vẫn nói rằng mình ổn. Ta thất vọng nhưng vội tự nhắc phải “nghĩ tích cực”. Và đôi khi, ngay cả khi một người khác đang đau khổ, phản ứng đầu tiên của chúng ta cũng là bảo họ: “Đừng nghĩ nhiều”, “Vui lên”, “Mọi chuyện rồi sẽ ổn thôi”.

Những lời ấy thường xuất phát từ thiện ý. Nhưng thiện ý không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với thấu hiểu.

Tâm lý học thường dùng khái niệm toxic positivity, có thể hiểu là “tích cực độc hại”, để nói về việc đề cao thái độ tích cực đến mức phủ nhận, xem nhẹ hoặc không cho phép những cảm xúc khó chịu được tồn tại.

Điều đáng nói là bản thân sự tích cực không có gì sai. Hy vọng là cần thiết. Lạc quan có thể giúp con người đi qua những giai đoạn khó khăn. Khả năng nhìn thấy điều tốt đẹp giữa nghịch cảnh cũng là một sức mạnh.

Nhưng lạc quan khác với việc bắt bản thân phải vui.

Một người vừa mất đi điều quan trọng không nhất thiết phải lập tức tìm ra “bài học”. Một người thất bại không cần ngay ngày hôm sau tuyên bố rằng thất bại ấy là món quà. Một người đang tổn thương cũng không có nghĩa vụ phải biến nỗi đau của mình thành một câu chuyện truyền cảm hứng cho người khác.

Có những chuyện rồi một ngày ta có thể nhìn lại và nhận ra chúng đã khiến mình thay đổi. Nhưng cũng có những chuyện, nếu được lựa chọn, ta vẫn mong chúng chưa từng xảy ra. Không phải mọi vết thương đều cần được gọi là một món quà để con người có quyền bước tiếp.

Có lẽ một trong những áp lực âm thầm nhất của thời hiện đại nằm ở đó: không chỉ phải hạnh phúc, mà ngay cả khi bất hạnh, ta cũng được kỳ vọng phải bất hạnh một cách “đẹp đẽ”, phải nhanh chóng mạnh mẽ hơn, sâu sắc hơn và biết ơn những gì đã xảy đến.

Nhưng con người không phải một cỗ máy tối ưu cảm xúc.

Buồn không phải là một lỗi hệ thống. Tức giận không tự động biến một người thành tiêu cực. Thất vọng, sợ hãi, cô đơn hay mệt mỏi đều là những phần có thật của đời sống con người. Điều quan trọng không phải là loại bỏ tất cả những cảm xúc ấy, mà là hiểu chúng đang nói gì với mình và lựa chọn cách ứng xử phù hợp.

Thừa nhận “hôm nay tôi không ổn” đôi khi là một hành động thành thật hơn rất nhiều so với việc cố nở một nụ cười. Nói với một người đang đau rằng “tôi không biết phải nói gì, nhưng tôi ở đây” đôi khi cũng có ý nghĩa hơn rất nhiều so với hàng chục lời khuyên phải tích cực.

Điều đó không có nghĩa là ta nên chìm mãi trong nỗi buồn hay từ bỏ trách nhiệm với cuộc đời mình. Chấp nhận cảm xúc không đồng nghĩa với để cảm xúc quyết định mọi hành động. Ta có thể thừa nhận mình đang tức giận mà không làm tổn thương người khác. Ta có thể thừa nhận mình đang thất vọng mà vẫn tiếp tục công việc cần làm. Ta có thể buồn hôm nay mà vẫn tin rằng ngày mai có khả năng tốt hơn.

Hạnh phúc vì thế có lẽ không nên được hiểu như một trạng thái vui vẻ liên tục. Một cuộc đời đáng sống vẫn có thể chứa những ngày rất buồn. Một con người bình an vẫn có thể có lúc hoang mang. Một người mạnh mẽ vẫn có quyền mệt mỏi.

Và cũng không có gì đáng xấu hổ khi có những giai đoạn ta không thể tự mình giải quyết tất cả. Tìm đến gia đình, bạn bè hoặc sự hỗ trợ chuyên môn khi cần không phải là bằng chứng rằng một người đã thất bại trong việc sống tích cực. Đó có thể đơn giản là cách họ chịu trách nhiệm với chính mình.

Có lẽ tự do không phải là lúc ta cuối cùng cũng đạt tới trạng thái luôn luôn hạnh phúc.

Tự do có thể bắt đầu từ ngày ta không còn cảm thấy mình phải chứng minh với thế giới rằng lúc nào mình cũng ổn.

Minh Quân Nguyễn