Tại sao ta thường chỉ hiểu giá trị của một điều khi nó sắp mất đi?

Có những điều ở bên ta đủ lâu đến mức ta gần như không còn nghĩ đến khả năng một ngày chúng sẽ không còn ở đó. Một công việc từng khiến mình háo hức khi mới bắt đầu dần trở thành lịch trình bình thường. Một nơi từng rất thích rồi cũng chỉ còn là nơi mình đi qua mỗi ngày. Một người từng khiến cuộc sống khác đi có thể dần trở thành một phần quen thuộc đến mức sự hiện diện của họ không còn tạo ra cảm giác đặc biệt như ban đầu.

Rồi một ngày, khi biết điều ấy sắp kết thúc, cách ta nhìn nó bỗng thay đổi. Những con đường vốn chẳng có gì đáng nhớ tự nhiên trở nên khó quên. Một buổi gặp bình thường khiến mình để ý nhiều hơn tới những chi tiết trước đây thường bỏ qua. Một ngày làm việc mà có lúc chỉ mong mau hết giờ lại khiến ta nghĩ: hóa ra mình sắp không còn ngồi ở đây nữa.

Tôi từng trải qua những cảm giác như vậy. Có những thứ chỉ sau khi mất, hoặc khi biết rằng mình sắp mất, tôi mới thấy tiếc hơn mình tưởng. Sau này, sự tiếc nuối ấy trở thành một lời nhắc: nếu một ngày gặp lại một điều thực sự tốt, có lẽ mình cần biết cố gắng và bảo vệ nó tốt hơn thay vì mặc nhiên nghĩ rằng thứ đang có hôm nay thì ngày mai vẫn còn.

Nhưng tại sao con người thường phải đi gần tới một sự kết thúc mới nhìn rõ hơn giá trị của thứ vốn đã ở ngay trước mắt?

Khi điều đặc biệt trở thành điều bình thường

Có lẽ một phần câu trả lời nằm trong chính khả năng thích nghi của con người.

Một tổng quan trên Annual Review of Psychology về hiện tượng “hedonic decline” cho thấy việc tiếp xúc lặp lại với một kích thích thường làm phản ứng hưởng thụ đối với nó suy giảm. Các tác giả cũng nhấn mạnh rằng hiện tượng này không có một nguyên nhân duy nhất; nhiều cơ chế sinh lý, tri giác và tự phản tư có thể cùng tham gia. Nghiên cứu ấy không cho phép ta kết luận rằng con người chắc chắn sẽ coi nhẹ một người hay một công việc chỉ vì chúng đã trở nên quen thuộc, nhưng nó gợi ra một đặc điểm đáng chú ý: cảm giác trước một điều tốt không nhất thiết giữ nguyên chỉ vì bản thân điều tốt ấy vẫn còn đó. [Nguồn nghiên cứu]

Tôi nghĩ đời sống cũng có rất nhiều trải nghiệm như vậy. Một điều mới xuất hiện thường dễ được nhận ra vì ta nhìn thấy rõ cuộc sống đã thay đổi ở đâu. Nhưng khi nó tồn tại đủ lâu, nó dần trở thành một phần của nền sống. Ta vẫn có thể yêu quý nó, vẫn biết nó quan trọng, chỉ là không còn nghĩ đến nó với mức độ chú ý của ngày đầu tiên.

Và chính ở đây có một nghịch lý: đôi khi thứ rất có giá trị không hề mất giá trị, chỉ có khả năng nhận ra giá trị ấy của ta trở nên ít sắc nét hơn vì nó đã quá quen thuộc.

Khi nhìn thấy điểm kết thúc, ta bắt đầu nhìn hiện tại khác đi

Năm 2008, nhà tâm lý học Jaime Kurtz thực hiện một nghiên cứu với những sinh viên sắp tốt nghiệp đại học. Trong hai tuần, một nhóm được hướng tới việc cảm nhận thời điểm tốt nghiệp đang rất gần, trong khi nhóm khác được khiến cảm nhận nó còn xa hơn. Những sinh viên được nhắc về sự gần kề của điểm kết thúc sau đó tăng các hoạt động liên quan tới đời sống đại học và báo cáo mức subjective well-being tăng trong thời gian nghiên cứu. [Nguồn nghiên cứu]

Một nghiên cứu ngắn trên sinh viên không thể trở thành quy luật cho mọi sự chia tay hay mất mát trong cuộc sống. Nhưng kết quả ấy gợi ra một điều rất đáng suy nghĩ: chỉ riêng việc nhận thức rõ hơn rằng thời gian là hữu hạn cũng có thể thay đổi cách con người sử dụng phần thời gian đang còn lại.

Có lẽ vì thế mà những ngày cuối thường có một nhịp khác. Khi biết mình sắp rời một nơi, ta bắt đầu nhìn kỹ nơi đó hơn. Khi một chuyến đi gần hết, một bữa ăn hoặc một đoạn đường bỗng đáng nhớ hơn. Khi một giai đoạn sắp khép lại, ta có thể bắt đầu tiếc cả những điều mà vài tháng trước mình từng thấy quá bình thường.

Không nhất thiết vì chúng vừa trở nên tốt hơn. Điều vừa thay đổi có thể chỉ là giả định của ta về tương lai. Hôm qua ta sống như thể ngày mai vẫn còn nguyên. Hôm nay ta biết điều đó không còn chắc chắn nữa.

Những ngày cuối có thể vừa buồn vừa đẹp

Có một trạng thái khá đặc biệt khi ta biết một điều có ý nghĩa sắp kết thúc. Ta vẫn có thể vui vì nó đang còn đó, đồng thời lại buồn chính vì biết mình sẽ không còn nó lâu nữa.

Các nghiên cứu về “poignancy” đã ghi nhận kiểu cảm xúc pha trộn này. Trong một thí nghiệm, những người được yêu cầu hình dung mình ở một địa điểm có ý nghĩa như thể đó là lần cuối trải nghiệm nhiều mixed emotions hơn. Trong một nghiên cứu khác, những sinh viên năm cuối được nhắc rõ về việc lễ tốt nghiệp là một sự kết thúc cũng trải nghiệm nhiều cảm xúc pha trộn hơn. [Nguồn nghiên cứu]

Tôi từng thấy điều ấy trong chính mình. Khi biết một giai đoạn sắp hết, tôi có thể buồn và cảm thấy thời gian đi nhanh hơn bình thường. Có lúc mình muốn những ngày còn lại chậm thêm một chút. Nhưng cùng lúc, tôi cũng hiểu rằng cuộc sống không thể dừng ở đó. Một giai đoạn kết thúc cũng mở ra một giai đoạn khác, và có những nơi dù rất đáng nhớ vẫn không phải nơi mình nên ở mãi.

Vì vậy, điều quý giá của những ngày cuối với tôi không phải là chúng khiến mình muốn níu tất cả lại. Chúng khiến mình nhìn kỹ hơn thứ mình đang rời đi trước khi tiếp tục bước về phía trước.

Ta dễ coi một điều là hiển nhiên khi chưa từng phải hình dung việc mất nó

Tôi từng nghĩ con người thường thiếu trân trọng những thứ mình có được dễ dàng. Sau này, tôi thấy có lẽ câu đó cần được nói cẩn thận hơn. Một thứ dễ có không vì thế mà ít giá trị, và một thứ khó đạt được cũng không mặc nhiên đáng giữ.

Điều đáng chú ý hơn có lẽ là cảm giác được bảo đảm.

Khi một người luôn ở đó, ta dễ tin rằng lần sau vẫn còn cơ hội nói chuyện. Khi một nơi đã trở thành một phần của lịch trình, ta ít nghĩ tới ngày mình sẽ không quay lại. Khi một điều tốt liên tục lặp lại, nó rất dễ chuyển từ “một điều may mắn mình đang có” thành “cuộc sống vốn là như vậy”.

Ta không nhất thiết hết trân trọng. Nhưng ta có thể ngừng chủ động nhìn vào giá trị của nó. Đến khi khả năng mất đi xuất hiện, điều từng được coi là mặc định đột nhiên trở lại thành một lựa chọn hữu hạn. Và đôi khi chính lúc ấy ta mới nhận ra khoảng cách giữa giá trị thật của một điều và mức độ chú ý mình từng dành cho nó.

Tiếc nuối có thể dạy ta điều gì, nếu ta không để nó điều khiển tương lai?

Sau khi mất một điều mà mình cho là tốt, phản ứng rất tự nhiên là nghĩ về những khả năng khác: giá như mình đã cố thêm một chút, dành thêm thời gian, nói một câu khác hoặc hiểu giá trị của nó sớm hơn.

Tôi cũng từng có những suy nghĩ như vậy. Và tôi không cho rằng mọi tiếc nuối đều vô ích. Nếu một lần mình để một điều tốt trôi qua vì chưa nỗ lực đủ, ký ức ấy có thể khiến lần sau mình kiên trì hơn. Nếu từng xem một thứ là hiển nhiên cho tới khi không còn, có lẽ về sau mình sẽ biết chủ động quan tâm và bảo vệ những thứ đáng giữ hơn.

Nhưng bài học ấy cũng có một giới hạn rất quan trọng. Không phải bất cứ điều gì đã mất đều lẽ ra phải được giữ. Không phải cứ tiếc là chứng minh quyết định trước đây sai. Và một lần đánh mất thứ tốt cũng không có nghĩa từ đó về sau ta phải bám lấy mọi thứ vì sợ lặp lại cảm giác cũ.

Nếu không cẩn thận, ta có thể đi từ một cực đoan sang cực đoan khác: trước đây không biết giữ, sau đó lại không dám buông. Với tôi, bài học tốt hơn không phải “hãy giữ mọi thứ lâu hơn”, mà là học cách nhận ra sớm hơn điều nào đáng kiên trì và điều nào dù từng rất đẹp vẫn cần được để lại phía sau. Sự tiếc nuối chỉ có ích khi nó làm khả năng phân biệt ấy tốt hơn.

Ta cũng không thể sống mỗi ngày như thể đó là ngày cuối cùng

Có một lời khuyên nghe rất đẹp: hãy sống mỗi ngày như thể đó là ngày cuối cùng.

Tôi hiểu tinh thần của nó, nhưng nếu hiểu theo nghĩa đen thì đó không phải cách tôi muốn sống. Con người cần cảm giác về sự tiếp tục. Ta cần lập kế hoạch cho tháng sau, năm sau, cần đầu tư vào những việc chưa thể mang lại kết quả hôm nay. Nếu mỗi buổi sáng đều phải nhìn mọi thứ quanh mình bằng nỗi lo rằng đây có thể là lần cuối, cuộc sống có lẽ sẽ rất mệt mỏi.

Nghiên cứu về savoring cũng cho thấy nhận thức về điểm kết thúc không phải lúc nào chỉ mang đến lợi ích. Trong một số hoàn cảnh, nó có thể làm tăng appreciation và enjoyment; trong những hoàn cảnh khác, việc nghĩ tới một kết thúc sắp tới có thể làm tăng buồn bã hoặc anticipatory nostalgia. [Nguồn nghiên cứu]

Điều này khiến tôi nghĩ mục tiêu không phải là liên tục tự nhắc rằng mọi thứ rồi sẽ mất. Điều đáng giữ hơn là đừng để giả định “nó chắc chắn vẫn sẽ còn” khiến mình thôi chú ý tới thứ đang có. Không cần sống trong nỗi sợ mất mát để hiểu rằng không điều gì được bảo đảm mãi mãi.

Có cách nào nhìn thấy giá trị trước khi quá muộn không?

Tôi không nghĩ có một công thức giúp chúng ta luôn trân trọng đúng mức mọi thứ đang có. Ta vẫn sẽ quen, vẫn sẽ bận, vẫn sẽ chạy theo những mục tiêu chưa đạt được. Có lẽ một phần của đời sống bình thường chính là không thể mỗi ngày đều nhìn tất cả những điều quen thuộc bằng cảm xúc của ngày đầu tiên.

Nhưng đôi khi tôi nghĩ một câu hỏi có thể hữu ích:

Nếu biết điều này chỉ còn ở trong đời mình thêm sáu tháng, tôi sẽ nhìn nó khác đi ở đâu?

Không phải để tự làm mình buồn, mà để tạm gỡ bỏ giả định rằng hiện tại sẽ tự động kéo dài sang tương lai. Có thể khi đó ta nhận ra một người mình đã quá lâu không nói lời cảm ơn. Một nơi mình đang muốn rời nhưng vẫn có những điều đáng nhớ. Một công việc không phải đích cuối nhưng đã cho mình những trải nghiệm quan trọng. Một mối quan hệ đang tốt nhưng mình đã quá quen với việc người kia luôn hiện diện.

Và đôi khi câu trả lời cũng có thể ngược lại: ngay cả khi biết nó sắp mất, mình vẫn không muốn giữ. Điều ấy cũng đáng biết. Bởi nhận thức về sự hữu hạn không chỉ giúp ta thấy rõ những gì đáng bảo vệ, mà đôi lúc còn giúp ta nhận ra thứ mình giữ lại chỉ vì đã quen với sự tồn tại của nó.

Đừng đợi mất đi mới bắt đầu nhìn

Tôi vẫn nghĩ có những bài học con người chỉ thật sự hiểu sau khi đã mất một thứ, và có lẽ chúng ta không thể tránh hoàn toàn điều đó. Một sự tiếc nuối có thể trở thành kinh nghiệm. Một lần chưa bảo vệ đủ một điều tốt có thể khiến ta nghiêm túc hơn với những thứ đáng bảo vệ về sau. Một kết thúc cũng có thể làm ta nhận ra mình từng may mắn thế nào trong một giai đoạn mà khi còn sống giữa nó, ta chẳng thấy có gì đặc biệt.

Nhưng nếu mọi giá trị đều phải đợi tới lúc mất đi mới được nhìn thấy, cái giá của bài học ấy đôi khi quá cao.

Tôi không muốn sống bằng nỗi lo rằng những gì mình có hôm nay ngày mai có thể biến mất. Khi một giai đoạn đã thực sự kết thúc, tôi vẫn muốn đủ mạnh mẽ để bước về phía tương lai thay vì mãi đứng trước một cánh cửa đã đóng. Nhưng trước khi bước qua nó, tôi muốn ít nhất mình đã nhìn kỹ những gì từng ở phía này.

Bởi trưởng thành có lẽ không chỉ là học cách chấp nhận mất mát. Nó còn là học cách nhận ra giá trị của một điều khi mình vẫn còn cơ hội để trân trọng và bảo vệ nó.