Ảnh AI rất thật. Nhưng người xem có biết đó chỉ là minh họa?

Một bức ảnh có thể không sai ở từng chi tiết hình học, ánh sáng hay biểu cảm, nhưng vẫn kể về một khoảnh khắc chưa từng tồn tại. Trong truyền thông, câu hỏi quan trọng không chỉ là ảnh được làm bằng AI hay máy ảnh, mà là người xem có hiểu đúng ảnh […]

Một bức ảnh có thể không sai ở từng chi tiết hình học, ánh sáng hay biểu cảm, nhưng vẫn kể về một khoảnh khắc chưa từng tồn tại. Trong truyền thông, câu hỏi quan trọng không chỉ là ảnh được làm bằng AI hay máy ảnh, mà là người xem có hiểu đúng ảnh ấy đang minh họa một ý tưởng hay chứng minh một sự kiện. Đó là rủi ro cốt lõi của ảnh AI trong truyền thông.

Hãy hình dung một trung tâm giáo dục vừa tổ chức buổi trải nghiệm khoa học. Người phụ trách truyền thông muốn giới thiệu hoạt động bằng một bức ảnh đẹp: một giáo viên đang cúi xuống hướng dẫn, những đứa trẻ chăm chú lắp ráp mô hình, phía sau là một phòng học sáng sủa. Nhưng ảnh chụp tại sự kiện không đạt yêu cầu về chất lượng. Một công cụ AI được sử dụng để dựng nên khung cảnh hợp với nội dung bài viết, rồi bức ảnh được đưa vào bài đăng với dòng giới thiệu: “Không khí hào hứng tại buổi trải nghiệm khoa học cuối tuần”.

Giả sử sự kiện thực sự đã diễn ra, điều gì vẫn có thể sai? Căn phòng trong ảnh không phải căn phòng của buổi học; các em nhỏ không phải người tham dự; giáo viên chưa từng có mặt trong khoảnh khắc được mô tả. Thông tin về việc tổ chức chương trình có thể đúng, trong khi hình ảnh khiến người xem tin rằng họ đang nhìn thấy bằng chứng trực quan của chương trình ấy lại là sản phẩm tưởng tượng.

Tình huống trên hoàn toàn giả định, không mô tả bất kỳ cơ sở giáo dục hay sự kiện có thật nào. Nhưng nó cho thấy một ranh giới đáng suy ngẫm: một hình ảnh đẹp, phù hợp thông điệp và có khả năng thuyết phục không đồng nghĩa với một hình ảnh đủ tư cách làm chứng cứ. Nếu không nhận ra khác biệt này, người làm truyền thông có thể tạo ra sự sai lệch ngay cả khi phần chữ không hề bịa đặt.

Khi một bức ảnh trông như tư liệu, người xem có thể đọc nó như tư liệu

Ảnh chụp thường có một thứ sức nặng rất riêng trong quá trình tiếp nhận thông tin. Người đọc có thể nghi ngờ một lời kể, nhưng trước một khung hình có nhân vật, không gian, ánh sáng và chi tiết đời thường, họ dễ chuyển sang câu hỏi “Điều này đã xảy ra như thế nào?” thay vì “Điều này có xảy ra hay không?”. Đó không phải phản ứng bất biến của mọi người, cũng không có nghĩa ảnh chụp luôn đáng tin. Một ảnh thật vẫn có thể bị cắt khỏi ngữ cảnh, dàn dựng hoặc gắn chú thích sai. Vấn đề là hình ảnh có thể truyền đi một khẳng định ngầm mà dòng chữ không nói hết.

Khi AI tạo sinh có thể dựng nên phòng học, nhà máy, hội trường, điểm cứu trợ hay nhân vật trông như ảnh ghi nhận hiện trường, ranh giới giữa hình ảnh biểu đạt và tư liệu ghi nhận trở nên khó nhận biết hơn. Nghiên cứu của Daniela Velásquez-Salamanca, Miguel Ángel Martín-Pascual và Celia Andreu-Sánchez, công bố năm 2025 trên tạp chí Journal of Imaging, cho 161 người tham gia đánh giá ảnh do AI tạo và ảnh do con người tạo ra. Trong phạm vi bộ ảnh và nhóm khảo sát này, ảnh AI thường bị nhận nhầm là ảnh do con người tạo; đồng thời, nhìn chung, ảnh do con người tạo được đánh giá thực hơn và đáng tin hơn. Kết quả giúp thấy khó khăn trong nhận diện nguồn gốc, nhưng không chứng minh mọi ảnh AI đều qua mắt người xem hay mọi người đều bị đánh lừa. [1]

Người làm truyền thông vì thế không nên đặt toàn bộ trách nhiệm nhận diện lên người xem, như thể chỉ cần quan sát kỹ bàn tay, bóng đổ hoặc khuôn mặt là sẽ biết ảnh có thật hay không. Kỹ năng xem ảnh có giá trị, nhưng sự cẩn trọng nghề nghiệp phải bắt đầu từ nơi lựa chọn và xuất bản hình ảnh. Chính người đăng biết ảnh được tạo bằng cách nào, hình ảnh đại diện cho điều gì và những dữ kiện nào đã được xác minh; họ có nghĩa vụ biên tập để công chúng không phải đoán mò.

Điều đáng chú ý là một ảnh không cần đi kèm câu “đây là ảnh chụp thật” mới có thể gây hiểu nhầm. Chỉ riêng vị trí đặt ảnh bên dưới một bản tin, chú thích đề cập thời gian, địa điểm hoặc lối diễn đạt như “những khoảnh khắc tại chương trình” cũng có thể khiến ảnh mang chức năng tư liệu. Trong trường hợp đó, nội dung cần được xem xét như tổng thể gồm ảnh, tiêu đề, chú thích và ngữ cảnh hiển thị, không phải từng thành phần đứng riêng.

Minh họa, tái hiện và tư liệu: ba tư cách khác nhau của hình ảnh

Không phải mọi hình ảnh liên quan đến sự kiện đều được tạo ra để chứng minh sự kiện. Một bài bình luận về tương lai giáo dục có thể dùng tranh vẽ lớp học tưởng tượng; một bài giải thích công nghệ có thể sử dụng mô hình ba chiều; một câu chuyện mang tính sáng tạo hoàn toàn có quyền thể hiện những gì chưa từng tồn tại. Sự khác biệt nằm ở lời hứa ngầm với người xem: ảnh được dùng để giúp hình dung, hay để xác nhận điều đã xảy ra?

Hình minh họa khái niệm làm rõ chủ đề hoặc gợi cảm xúc. Chẳng hạn, bài viết về khả năng tiếp cận thông tin sử dụng hình một màn hình và các biểu tượng chức năng; người đọc không nhất thiết cho rằng đó là thiết bị đã được một tổ chức triển khai. Hình thức này hoàn toàn có thể được AI hỗ trợ, miễn thông điệp và cách chú thích không khiến người xem hiểu nhầm nó là kết quả thực tế hoặc ảnh người thật.

Hình tái hiện cố gắng dựng lại một tình huống đã được kể hoặc xác minh, có thể dùng diễn viên, đồ họa hay AI. Nó cần một mức độ thận trọng cao hơn vì công chúng có thể hiểu rằng bố cục và các chi tiết đã được tái hiện dựa trên dữ kiện thực tế. Nếu chưa xác minh được vị trí đứng, cách thức diễn biến hoặc người tham gia, không nên dùng hình tái hiện để âm thầm bổ sung những tình tiết chưa có chứng cứ. Chú thích cần giải thích bản chất tái hiện và, khi cần, cả giới hạn của thông tin.

Ảnh tư liệu được sử dụng như ghi nhận về một thời điểm, địa điểm, con người hoặc sự việc. Tư cách này gắn với xuất xứ và quá trình ghi nhận; ảnh do AI dựng mới không thể thay thế ảnh tư liệu chỉ vì trông tương tự. Ngay cả khi sự kiện đã diễn ra, một hình ảnh giả lập mô tả sự kiện ấy vẫn là hình giả lập. Việc đánh đồng hai loại hình ảnh có thể khiến công chúng suy ra những tình tiết mà tổ chức chưa chứng minh được.

Thực hành báo chí phản ánh mức độ nghiêm ngặt của ranh giới đó. Ngày 23/7/2026, Associated Press (AP) công bố cập nhật chuẩn mực sử dụng AI, tiếp tục không cho phép dùng AI tạo sinh để tạo, thay đổi hoặc tăng cường ảnh báo chí, đồng thời yêu cầu các nội dung AI tổng hợp xuất hiện trong tin bài phải được xác định rõ và đặt đúng ngữ cảnh. Reuters cũng nhấn mạnh tiêu chuẩn phản ánh thực tế không bị thay đổi đối với báo chí hình ảnh của mình. Đây là những quy tắc nghề nghiệp của các tổ chức báo chí cụ thể, không đồng nghĩa mọi đơn vị truyền thông doanh nghiệp phải tuân theo chính sách nội bộ giống hệt. Nhưng chúng đặt ra một chuẩn tham chiếu có giá trị: khi hình ảnh được dùng để chứng minh sự thật, tiêu chuẩn chứng minh phải cao hơn tiêu chuẩn tạo ra một sản phẩm đẹp. [2] [3]

Vì sao ghi “ảnh AI” vẫn chưa đủ?

Một câu trả lời thường gặp là cứ ghi rõ “Ảnh minh họa được tạo bằng AI” thì vấn đề được giải quyết. Đây là bước cần thiết trong nhiều bối cảnh, nhưng không nên xem như một lá bùa bảo đảm mọi người sẽ hiểu đúng. Dòng ghi chú có thể nhỏ, nằm cách xa hình, bị cắt khi chia sẻ lên mạng xã hội hoặc không xuất hiện trong bản xem trước. Có khi nhãn nói rõ công cụ tạo ảnh, nhưng bài đăng vẫn dẫn người đọc tới một kết luận sai về con người, quy mô hoặc kết quả sự kiện.

Nghiên cứu Labeling AI-generated media online của Chloe Wittenberg và cộng sự, công bố trên PNAS Nexus năm 2025, sử dụng hai thí nghiệm đăng ký trước với tổng cộng 7.579 người tham gia tại Mỹ. Trong các bài đăng sử dụng hình ảnh AI gây hiểu lầm được kiểm tra, những nhãn mà nhóm nghiên cứu thử nghiệm nhìn chung làm giảm mức tin vào nội dung được trình bày. Tuy vậy, nhãn chỉ thông báo hình ảnh do AI tạo thường tác động ít tới ý định tương tác mà người tham gia tự báo cáo. Hai nhóm nhãn được nghiên cứu gồm nhãn về quy trình tạo nội dung và nhãn cảnh báo nguy cơ gây hiểu lầm; hiệu quả phụ thuộc vào nội dung và cách đặt nhãn. [4]

Cần đọc kết quả trong đúng giới hạn: nghiên cứu khảo sát người Mỹ trong những thí nghiệm với hình AI gây hiểu lầm, không phải đo mọi hành vi thực tế ở Việt Nam; không chứng minh mọi nhãn đều vô dụng hoặc chỉ cần gắn nhãn là loại bỏ hoàn toàn tác hại. Nhưng kết quả đủ để phản bác một giả định dễ dãi: người đăng không thể tuyên bố đã làm tròn trách nhiệm chỉ vì có đặt một dòng chữ đâu đó dưới ảnh.

Trong thực hành biên tập, một chú thích tốt cần trả lời hai câu hỏi riêng: Hình này được tạo như thế nào? và hình này có tư cách gì đối với câu chuyện? Chỉ viết “AI-generated” mới trả lời câu thứ nhất. Nếu ảnh thể hiện một lớp học chưa từng tồn tại, thông tin quan trọng hơn có thể là: “Hình minh họa được tạo bằng AI, không phải ảnh chụp học viên hay một buổi học thực tế”. Nếu đây là bản tái hiện, phải cho biết đó là tái hiện và không trình bày các chi tiết chưa xác minh như sự thật.

Cũng không phải mọi hình ảnh đều cần một chú thích dài. Ảnh mang tính biểu tượng rất rõ ràng có thể chỉ cần ghi nguồn và tính chất minh họa. Ngược lại, những bức ảnh dễ được hiểu như tin hiện trường, ảnh học viên, khách hàng, nạn nhân hoặc sản phẩm thực tế cần được biên tập kỹ hơn. Tính phù hợp nằm ở nguy cơ người đọc hiểu nhầm, không phải ở việc áp một câu nhãn giống nhau cho mọi tình huống.

Khi hình ảnh trở nên hấp dẫn hơn chứng cứ đang có

Một sức hấp dẫn của AI là giúp bộ phận truyền thông giải quyết khoảng trống tư liệu với chi phí và thời gian thấp. Không có hình nhà máy đủ sáng, công cụ tạo ra nhà máy hiện đại; thiếu ảnh đông người tham gia, AI dựng hội trường sôi nổi; không có ảnh khách hàng hài lòng, hệ thống tạo ra một nụ cười phù hợp với thông điệp thương hiệu. Những hình ảnh ấy có thể có ích trong đề xuất ý tưởng, dựng bảng phân cảnh hoặc minh họa nội dung tổng quát. Nhưng khi chúng được dùng để thay thế bằng chứng, rủi ro không còn nằm ở thẩm mỹ.

Giả sử bài viết nói về một dự án đang triển khai, ảnh AI lại mô tả công trình đã hoàn thiện. Người xem có thể hiểu sai tiến độ. Một chương trình đào tạo có vài người tham gia nhưng dùng ảnh lớp học giả định đông kín; người đọc có thể suy luận sai về quy mô. Một bài quảng bá thiết bị đưa vào ảnh AI những tính năng chưa từng được xác minh; người tiêu dùng có thể tưởng đây là khả năng thực tế. Trong các trường hợp như vậy, sự sai lệch không nhất thiết nằm ở lời nói trực tiếp. Nó nằm trong điều mà hình ảnh khiến người xem tin.

Điều này càng đáng thận trọng khi ảnh liên quan đến trẻ em, người gặp khó khăn, hoạt động từ thiện, dịch vụ y tế hoặc những thành tích cần chứng minh. Hình ảnh thực có thể phải tuân thủ quy trình đồng ý và bảo vệ quyền riêng tư; ảnh do AI dựng mới có thể tránh lộ danh tính người thật, nhưng đồng thời lại tạo ra cảnh tượng không có thật. Không nên coi AI là giải pháp thay thế hoàn hảo cho bài toán đạo đức hình ảnh. Nó chỉ chuyển bài toán sang một dạng khác, cần lựa chọn cách giải thích trung thực với công chúng.

Điểm quan trọng là tổ chức không nhất thiết phải từ bỏ nội dung chỉ vì chưa có ảnh đẹp. Có thể dùng ảnh địa điểm thật, đồ họa thông tin với số liệu đã xác nhận, hình chụp vật dụng phù hợp hoặc một thiết kế trừu tượng. Trong nhiều trường hợp, một hình minh họa khiêm tốn nhưng được định danh đúng lại phục vụ người đọc tốt hơn một bức ảnh lung linh khiến họ hiểu sai.

Nguồn gốc tệp không đồng nghĩa sự thật của sự kiện

Khi việc phân biệt ảnh thật và ảnh tổng hợp trở nên khó khăn, những công nghệ xác thực nguồn gốc như C2PA (Coalition for Content Provenance and Authenticity) được nhắc tới nhiều hơn. C2PA là một tiêu chuẩn mở cho phép gắn các thông tin về quá trình hình thành, công cụ, thao tác chỉnh sửa và lịch sử của nội dung số thông qua các cấu trúc có thể kiểm tra tính toàn vẹn. Đối với người làm xuất bản, đó là phương tiện hỗ trợ minh bạch xuất xứ, không phải giấy chứng nhận nội dung chắc chắn đúng.

Chính tài liệu giải thích của C2PA nói rõ việc kiểm chứng dữ liệu nguồn gốc có thể cung cấp thông tin về lịch sử của tài sản số, nhưng không thể tự xác nhận sự kiện mà tài sản số mô tả là chính xác hay có thật. Một ảnh do máy ảnh ghi nhận vẫn có thể chụp cảnh dàn dựng; một ảnh có thông tin tạo bằng AI đầy đủ vẫn không trở thành ảnh chụp hiện trường. Ngược lại, thiếu thông tin C2PA không tự động khiến một hình ảnh là giả. Dữ liệu nguồn gốc có thể bị thiếu, bị loại bỏ hoặc không được hỗ trợ xuyên suốt mọi công cụ và nền tảng. [5]

Vì vậy, không nên quảng bá một công cụ kiểm tra ảnh như một chiếc máy đưa ra phán quyết đúng–sai tuyệt đối. Khi cần chứng minh một sự kiện, người biên tập vẫn phải đối chiếu nguồn phát hành, bối cảnh, thời điểm, tư liệu gốc, lời xác nhận của người có trách nhiệm và các dữ kiện độc lập phù hợp. Công nghệ làm cho quá trình kiểm tra thuận tiện hoặc minh bạch hơn, nhưng không thể thay thế hoàn toàn trách nhiệm xác minh.

Điều tương tự áp dụng đối với các công cụ dự đoán “ảnh AI hay ảnh thật” dựa trên dấu hiệu thị giác. Một kết quả ước lượng, nhất là khi không rõ điều kiện thử nghiệm và tỷ lệ sai, không nên bị biến thành căn cứ duy nhất để buộc tội người đăng hoặc xác nhận tính thật của ảnh. Điều quan trọng nhất vẫn là câu hỏi hình ảnh được dùng để khẳng định điều gì và có bằng chứng nào độc lập hỗ trợ khẳng định ấy.

Một sự kiện giả định, ba cách sử dụng cùng một hình ảnh

Quay lại trường hợp trung tâm giáo dục ở phần mở. Giả định buổi trải nghiệm khoa học đã diễn ra; đơn vị có dữ kiện xác nhận chương trình và nội dung hoạt động, nhưng không có bức ảnh tập thể phù hợp để công bố. Bộ phận truyền thông tạo một hình lớp học bằng AI và đứng trước ba lựa chọn sau.

A. Sử dụng như minh họa chủ đề

Cách đăng: Bài viết bàn về lợi ích của hoạt động trải nghiệm khoa học, dùng hình AI để minh họa một lớp học tưởng tượng. Ngay dưới ảnh ghi: “Hình minh họa được tạo bằng AI, không phải ảnh của chương trình hay người tham gia thực tế”. Thông tin sự kiện, nếu có, được trình bày bằng dữ kiện đã xác nhận và không mượn hình để chứng minh quy mô.

Đánh giá: Đây có thể là phương án phù hợp nếu hình thực sự được dùng cho mục đích minh họa, bố cục không khiến người xem hiểu nó là một ảnh hoạt động đã diễn ra. Cách sử dụng cũng cần kiểm tra quyền, điều khoản của công cụ và các vấn đề liên quan đến hình ảnh nhân vật khi có tình huống cụ thể.

B. Dùng như hình tái hiện nhưng giải thích rõ giới hạn

Cách đăng: Nếu cần giúp người xem hình dung cách thức hoạt động đã tổ chức, đơn vị tạo hình tái hiện và ghi rõ “Hình tái hiện bằng AI dựa trên mô tả hoạt động, không phải ảnh chụp tại chương trình”; các chi tiết quan trọng phải phù hợp với những gì đã kiểm chứng, không tự thêm thành tích hoặc người tham dự.

Đánh giá: Mức độ rủi ro cao hơn A vì từ “tái hiện” gợi sự liên hệ với sự việc có thật. Cách này đòi hỏi kiểm soát chặt những chi tiết dựng thêm. Nếu thiếu căn cứ để tái hiện đủ chính xác hoặc ảnh quá dễ bị tách khỏi chú thích, tốt hơn nên chọn hình minh họa khái niệm thay vì cố dựng một cảnh giống ảnh chụp tư liệu.

C. Đăng như ảnh chụp thật của chương trình

Cách đăng: Đặt hình AI dưới câu “Những hình ảnh từ buổi trải nghiệm khoa học” hoặc ghi tên thời gian, địa điểm như thể bức ảnh được chụp tại sự kiện; không cho biết hình được dựng mới.

Đánh giá: Đây là phương án không nên sử dụng. Cho dù chương trình đã diễn ra, bức ảnh không ghi nhận khoảnh khắc thật, không xác nhận danh tính, số lượng hay không khí sự kiện. Khi đóng vai ảnh tư liệu, nó có khả năng làm người xem tin vào những bằng chứng thị giác không tồn tại.

Toàn bộ tình huống và ba phương án A/B/C là ví dụ do tác giả xây dựng để phân tích, không mô tả một doanh nghiệp có thật và không phải ba phương án đã được kiểm định bằng thí nghiệm.

Điểm đáng chú ý là không có công cụ tạo ảnh nào tự quyết định tư cách của bức ảnh. Chính lựa chọn xuất bản, cách đặt chú thích và ngữ cảnh bài đăng quyết định nó đang được giới thiệu như minh họa hay như chứng cứ. Một ảnh có thể có cùng hình dạng, màu sắc và bố cục ở cả ba phương án, nhưng trách nhiệm của đơn vị công bố thay đổi căn bản.

Năm câu hỏi trước khi đưa ảnh AI lên kênh chính thức

Để tránh tranh luận chỉ xoay quanh việc có gắn nhãn hay không, tôi đề xuất năm câu hỏi biên tập. Đây là công cụ tự kiểm tra do tác giả đề xuất trên cơ sở các lập luận nêu trên, không phải bộ tiêu chí chính thức của AP, Reuters hay C2PA.

Thứ nhất, bức ảnh được dùng để minh họa ý tưởng hay chứng minh một sự việc? Hãy xác định chức năng ngay từ lúc đặt yêu cầu tạo ảnh, không đến phút cuối mới thêm một chú thích để hợp thức hóa lựa chọn đã thực hiện. Nếu mục tiêu là chứng minh, cần sử dụng tư liệu được xác minh phù hợp.

Thứ hai, người xem có thể suy ra những điều gì mà phần chữ không trực tiếp nói? Họ có thể suy ra số người tham dự, mức độ hoàn thiện công trình, cảm xúc của khách hàng hoặc chất lượng thực tế của sản phẩm. Những suy luận có thể dự đoán này phải được đánh giá như một phần của thông điệp.

Thứ ba, chú thích có xuất hiện đúng chỗ khi nội dung được chia sẻ lại không? Kiểm tra bản trên điện thoại, hình xem trước đường dẫn, ảnh được lưu về máy, các nền tảng cắt phần mô tả và phiên bản dùng trong bản tin khác. Nếu chú thích dễ biến mất, cần cân nhắc một hình khác ít gây nhầm lẫn hơn.

Thứ tư, hình ảnh có thêm chi tiết vượt quá chứng cứ đã có không? Đặc biệt chú ý con người, địa điểm, đồng phục, logo, quy mô và các đặc điểm có thể được độc giả hiểu là có thật. Một ảnh “chỉ để đẹp” vẫn có thể ngầm khẳng định điều quan trọng về tổ chức.

Thứ năm, ai chịu trách nhiệm cuối cùng trước khi công bố? Cần có người biên tập kiểm tra mục đích sử dụng, cách ghi chú, quyền và nguồn ảnh, cùng mối liên hệ với nội dung bài. AI có thể hỗ trợ tạo hình, nhưng không thể chịu trách nhiệm thay người quyết định xuất bản.

Năm câu hỏi này không bảo đảm loại bỏ mọi rủi ro. Chúng giúp hình thành một bước kiểm soát có thể lặp lại, nhất là trong những tổ chức mà nhân sự truyền thông phải tạo nhiều sản phẩm trong thời gian ngắn. Khi có nội dung nhạy cảm hoặc nguy cơ tổn hại rõ rệt, cần có cơ chế duyệt bổ sung tương xứng với mức độ rủi ro.

Trách nhiệm ấy bắt đầu từ những hình ảnh chúng ta đang dùng

Thảo luận về ảnh AI sẽ thiếu sức thuyết phục nếu người làm nội dung chỉ dùng chuẩn mực để phê bình người khác mà không xem lại chính sản phẩm của mình. Một website cá nhân, trang chuyên môn hay kênh doanh nghiệp có thể sử dụng hình AI cho các bài phân tích về quản trị, giáo dục hoặc truyền thông. Không có gì buộc mọi bài bình luận đều phải có ảnh chụp thực tế. Nhưng càng sử dụng hình nhân vật và bối cảnh giống ảnh đời thật, càng nên nói rõ đó là minh họa, nhất là khi hình đặt cạnh tên một đơn vị hoặc một hoạt động cụ thể.

Chính ảnh đại diện của bài viết này là hình minh họa được tạo bằng AI: cảnh một lớp học trên tấm ảnh và phiên bản mô hình số bên cạnh là cấu trúc mang tính biểu tượng, không phải bằng chứng về một buổi học có thật. Việc công khai điều ấy không làm lập luận yếu đi; ngược lại, nó giúp người đọc xác định đúng cách sử dụng hình ảnh. Sự minh bạch không có nghĩa mọi nội dung AI đều đáng nghi, mà là công chúng được cung cấp đủ ngữ cảnh để hiểu nội dung mình đang xem.

Đối với tổ chức đang cân nhắc áp dụng AI, cần đặt chuẩn mực này ở khâu lựa chọn tư liệu, không chỉ ở khâu hậu kiểm sau khi bài đã đăng. Khi không có ảnh phù hợp, người làm truyền thông cần đủ quyền đề xuất một hình minh họa khác, thu thập thêm ảnh thật hoặc đăng bài không kèm ảnh tư liệu. Một quy trình chỉ hỏi “ảnh đã đẹp chưa?” mà không hỏi “ảnh đang nói điều gì?” sẽ luôn có khoảng trống.

Báo cáo Generative AI and News Report 2026 của Reuters Institute cho thấy công chúng trong chín quốc gia được khảo sát vẫn dè dặt trước tin tức do AI thực hiện phần lớn hoặc hoàn toàn. Trong báo cáo công bố ngày 29/10/2026, tỷ lệ thoải mái với tin hoàn toàn do AI tạo là 12%, so với 45% đối với tin do con người thực hiện phần lớn và AI hỗ trợ. Các con số này liên quan đến nhận thức về sản xuất tin tức nói chung, không thể lấy làm tỷ lệ chấp nhận ảnh minh họa AI tại Việt Nam; nhưng chúng nhắc chúng ta rằng công nghệ phát triển nhanh chưa đương nhiên đi kèm sự tin tưởng của công chúng. [6]

Đừng để một hình ảnh nói thay sự thật chưa được chứng minh

AI mở rộng khả năng sáng tạo, giúp người làm truyền thông thể hiện những ý tưởng vốn khó hình dung, tiết kiệm thời gian dựng bản mẫu và kể câu chuyện bằng nhiều phong cách. Những lợi ích ấy đáng được khai thác. Nhưng chính vì công cụ có thể tạo ra hình ảnh ngày càng thuyết phục, nghĩa vụ phân biệt giữa biểu đạt và chứng minh càng trở nên quan trọng.

Một người biên tập có thể chọn dùng AI để minh họa một ý tưởng, có thể sử dụng đồ họa tái hiện trong điều kiện được giải thích rõ ràng, cũng có thể lựa chọn hoàn toàn không dùng ảnh AI trong những nội dung đòi hỏi tư liệu xác thực. Không có một công thức duy nhất cho mọi bài viết. Có một nguyên tắc nên nhất quán: ảnh không được âm thầm tạo ra những kết luận mà người xuất bản chưa có bằng chứng để bảo vệ.

Một bức ảnh có thể giúp công chúng hình dung sự việc. Nhưng không phải bức ảnh nào cũng có quyền khiến công chúng tin rằng sự việc ấy đã diễn ra.

Tài liệu tham khảo

[1] Velásquez-Salamanca, D., Martín-Pascual, M. Á. và Andreu-Sánchez, C. (2025), Interpretation of AI-Generated vs. Human-Made Images, Journal of Imaging, 11(7), 227. DOI: 10.3390/jimaging11070227.

[2] Associated Press (23/7/2026), AP updates newsroom standards for artificial intelligence. Hướng dẫn công bố của AP.

[3] Reuters, Reuters Journalistic Standards, phần Artificial Intelligence and Generative AI. Chuẩn mực biên tập Reuters.

[4] Wittenberg, C., Epstein, Z., Péloquin-Skulski, G., Berinsky, A. J. và Rand, D. G. (2025), Labeling AI-generated media online, PNAS Nexus, 4(6), pgaf170. DOI: 10.1093/pnasnexus/pgaf170.

[5] C2PA, C2PA and Content Credentials Explainer, phiên bản 2.4, mục Goals and Non-goals và phần hỏi đáp về dữ liệu nguồn gốc. Tài liệu C2PA.

[6] Simon, F., Nielsen, R. K. và Fletcher, R. (29/10/2026), Generative AI and News Report 2026: From standalone tools to information infrastructure, Reuters Institute for the Study of Journalism. DOI: 10.60625/risj-9xx8-0k37.

Nguyễn Minh Quân
Về tác giả

Nguyễn Minh Quân

Tác giả · Chuyên gia truyền thông · Giáo dục. Tôi viết về lựa chọn, trách nhiệm, kỷ luật, danh dự và những trải nghiệm đáng suy ngẫm trên hành trình kiến tạo một cuộc đời đáng sống.