Nguyễn Minh Quân tại FPT: Từ cuộc thi viết đến truyền thông

Trước khi truyền thông trở thành một phần rõ ràng trong công việc của tôi, viết đã xuất hiện từ những năm còn là sinh viên Đại học FPT. Những giải thưởng từ các cuộc thi viết, công việc truyền thông nội bộ tại FPT School of Business và một số bài viết cũ còn lưu lại cho thấy một mối quan tâm đã hình thành khá sớm: quan sát, tổ chức thông tin và tìm cách diễn đạt một câu chuyện sao cho người khác có thể hiểu được.

Tôi học Tài chính – Ngân hàng tại Đại học FPT. Nếu chỉ nhìn vào ngành học, con đường sau này đi qua truyền thông, nội dung, thương hiệu, trải nghiệm khách hàng và giáo dục có vẻ không hoàn toàn liền mạch. Nhưng khi nhìn lại những tư liệu còn giữ được từ thời sinh viên, tôi nhận ra việc viết và trình bày ý tưởng đã xuất hiện khá thường xuyên trước khi chúng trở thành một phần chính thức của công việc.

Khi ấy, tôi chưa nghĩ về điều đó như một định hướng nghề nghiệp. Tôi tham gia các cuộc thi vì thích viết, thích thử sức và muốn xem một suy nghĩ của mình có thể được tổ chức thành một bài viết như thế nào. Chỉ nhiều năm sau, khi nhìn lại toàn bộ hành trình và những dấu mốc đã đi qua, tôi mới nhận ra một số kỹ năng nghề nghiệp đã bắt đầu được hình thành từ những trải nghiệm khá sớm ấy.

Những cuộc thi viết trước khi viết trở thành công việc

Trong quãng thời gian học tại Đại học FPT, tôi tham gia nhiều hoạt động và cuộc thi khác nhau. Một số dấu mốc gắn trực tiếp với việc viết vẫn còn được tôi lưu giữ đến nay.

Tôi từng giành Giải Nhất cuộc thi viết “Tôi và FU” và Giải Nhất cuộc thi “Nét bút tri ân”. Năm 2013, tại cuộc thi viết “Sử ký niềm tin FPT 1/4 thế kỷ”, bài dự thi của tôi nhận giải “Đồ sộ nhất”, với ghi chú “bài viết dài nhất”.

Nhìn lại sau hơn một thập kỷ, chi tiết “bài viết dài nhất” khiến tôi thấy khá thú vị. Nhưng giá trị của những cuộc thi này với tôi hôm nay không nằm chủ yếu ở việc có thêm một vài giải thưởng trong hồ sơ. Mỗi lần tham gia đều buộc người viết phải xác định mình thực sự muốn nói điều gì, tổ chức suy nghĩ theo một trật tự đủ rõ, lựa chọn chi tiết và điều chỉnh cách diễn đạt để người khác có thể tiếp nhận.

Đó đều là những kỹ năng mà sau này tôi tiếp tục sử dụng trong công việc truyền thông, dù lúc ấy chưa gọi chúng bằng những cái tên nghề nghiệp như chiến lược nội dung, thông điệp hay biên tập. Viết nhiều ý không đồng nghĩa với viết rõ; một bài có thể giàu cảm xúc nhưng vẫn thiếu cấu trúc, hoặc chứa nhiều thông tin nhưng không cho người đọc biết điều gì thực sự quan trọng.

Cùng thời gian đó, tôi cũng tham gia những hoạt động không trực tiếp liên quan tới viết. Năm 2012, tôi cùng các thành viên trong đội giành Giải Nhất cuộc thi IT Corner mở rộng lần thứ IV. Đó là một trải nghiệm khác, nhưng vẫn thuộc về quãng thời gian tôi thích thử sức, làm việc cùng người khác, trình bày ý tưởng và học cách biến một suy nghĩ thành thứ có thể chia sẻ với tập thể.

Tôi không cho rằng những giải thưởng thời sinh viên có thể dự báo một người sau này sẽ làm nghề gì. Nhưng khi đặt những dấu mốc ấy cạnh nhau, có thể nhìn thấy một điều vừa phải hơn: trước khi có một chức danh liên quan tới truyền thông, việc viết và diễn đạt ý tưởng đã xuất hiện khá thường xuyên trong đời sống của tôi.

Khi viết chuyển từ sở thích sang trách nhiệm nghề nghiệp

Bước chuyển rõ ràng hơn xuất hiện vào cuối năm 2013, khi tôi bắt đầu làm công việc truyền thông nội bộ tại FPT School of Business (FSB). Trong giai đoạn từ tháng 11/2013 đến tháng 6/2014, một phần công việc của tôi là viết và xuất bản các bản tin nội bộ hằng tuần.

Viết cho một cuộc thi và viết cho một tổ chức là hai trải nghiệm khá khác nhau. Khi viết bài dự thi, người viết có nhiều quyền hơn trong việc lựa chọn chủ đề và cách kể. Còn truyền thông trong tổ chức luôn có người đọc, mục tiêu, thời điểm và bối cảnh cụ thể: một sự kiện vừa diễn ra cần được đưa tin, một hoạt động cần được ghi lại, một thông tin phải được chuyển tải đủ rõ để người không trực tiếp có mặt vẫn hiểu điều đã xảy ra.

Từ đó, tôi bắt đầu phải nghĩ nhiều hơn về những câu hỏi căn bản của nghề: thông tin nào thực sự quan trọng, chi tiết nào nên xuất hiện trước, người đọc cần biết điều gì và một tiêu đề phải rõ tới mức nào để thu hút sự chú ý mà vẫn không làm sai bản chất câu chuyện. Những câu hỏi ấy nghe có vẻ nhỏ, nhưng việc phải giải quyết chúng lặp đi lặp lại giúp việc viết dần chuyển từ một sở thích thành một kỹ năng có trách nhiệm đi kèm.

Nhiều năm sau, khi suy nghĩ sâu hơn về việc vì sao truyền thông nội bộ không chỉ là một bản tin, tôi nhận ra phần gốc của vấn đề đã xuất hiện từ rất sớm. Công cụ có thể thay đổi, nhưng người làm truyền thông vẫn phải trả lời những câu hỏi nền tảng: điều gì cần được nói, nói với ai, trong bối cảnh nào và bằng cách nào để thông tin thực sự được hiểu.

Một dấu vết công khai còn lại từ năm 2013

Một trong những tư liệu nghề nghiệp từ giai đoạn ấy hiện vẫn còn có thể tìm thấy là bài “Sinh viên FSB bảo vệ khóa luận tốt nghiệp”, đăng trên Chúng Ta ngày 21/12/2013. Bài viết mang tên tác giả Đinh Phương, trong khi phần hình ảnh được ghi “Ảnh: Minh Quân”.

Đinh Phương là một trong những bút danh tôi từng sử dụng trong giai đoạn đó. Nhìn lại một bài báo cũ sau hơn mười năm, tôi thấy khá thú vị khi trên cùng một trang vẫn còn lưu hai cái tên mình từng sử dụng cho những phần công việc khác nhau.

Bài viết không phải một tác phẩm lớn. Nó đơn giản là bản tin về một buổi bảo vệ khóa luận của sinh viên FSB. Nhưng chính sự bình thường ấy khiến nó có giá trị như một dấu vết nghề nghiệp: có mặt tại một hoạt động, quan sát, thu thập thông tin, lựa chọn chi tiết, chụp ảnh, viết và hoàn thành một nội dung có thể xuất bản.

Trong bản tin này còn có một sự trùng hợp đáng chú ý. Các khóa luận được đưa tin khi ấy đã xuất hiện những đề tài liên quan tới Marketing, thương hiệu, phương pháp kể chuyện, phương tiện truyền thông và tương tác với khách hàng. Tôi không coi điều đó là bằng chứng rằng năm 2013 mình đã có chuyên môn về các lĩnh vực này; khi đó tôi đơn giản đang làm công việc của một người viết tin. Nhưng nhiều năm sau, truyền thông, nội dung, thương hiệu và trải nghiệm khách hàng lại trở thành những vùng công việc mà tôi tiếp tục học, thực hành và viết về chúng.

Từ viết một bản tin đến hiểu rộng hơn về truyền thông

Nhìn lại những năm đầu làm nội dung, một trong những thay đổi quan trọng nhất trong cách tôi hiểu về viết là việc dần rời khỏi góc nhìn của chính mình. Khi viết cho bản thân, người viết dễ bắt đầu từ điều mình muốn nói; còn khi làm truyền thông, câu hỏi quan trọng hơn thường là người nhận cần hiểu điều gì.

Sự khác biệt ấy ảnh hưởng tới gần như toàn bộ quá trình làm nội dung. Điều người viết thấy thú vị chưa chắc là thông tin quan trọng nhất. Một câu chữ hay chưa chắc phù hợp với đối tượng tiếp nhận. Một thông điệp đúng về nội dung vẫn có thể thất bại nếu xuất hiện sai thời điểm, sai bối cảnh hoặc khiến người nhận hiểu khác với điều người gửi muốn truyền tải.

Sau này, khi công việc mở rộng sang truyền thông nội bộ, thương hiệu, nội dung, công nghệ và trải nghiệm khách hàng, tôi ngày càng thấy rõ hơn rằng câu chữ chỉ là phần nhìn thấy được của một chuỗi quyết định phía trước: hiểu vấn đề, xác định đối tượng, lựa chọn thông tin, kiểm tra bằng chứng, xác định mục tiêu và quyết định điều gì đáng được ưu tiên.

Đó cũng là lý do tôi ngày càng quan tâm tới hệ thống đứng phía sau một sản phẩm nội dung. Viết hay chưa đủ nếu nội dung thiếu một hệ thống biên tập giúp lựa chọn nguồn, kiểm chứng thông tin, giữ logic và duy trì chất lượng qua nhiều loại nội dung khác nhau. Những quan điểm nghề nghiệp tôi viết ngày nay không xuất hiện trong một khoảnh khắc duy nhất; chúng được tích lũy dần từ nhiều công việc nhỏ và nhiều lần phải sửa lại cách mình từng hiểu về nghề.

Những dấu vết cũ và tính liên tục của một hành trình nghề nghiệp

Nếu chỉ nhìn một vài giải thưởng thời sinh viên hay một bài báo từ năm 2013, sẽ là quá mức nếu coi chúng như bằng chứng về năng lực nghề nghiệp hiện tại. Tôi cũng không muốn kể lại quá khứ theo cách biến mọi hoạt động tuổi trẻ thành dấu hiệu rằng tương lai đã được định sẵn.

Điều những tư liệu ấy cho phép tôi nói ở mức vừa phải hơn là việc viết và truyền thông đã xuất hiện khá sớm trong hành trình của mình và sau đó tiếp tục được duy trì qua nhiều giai đoạn công việc. Từ những bài dự thi, việc viết chuyển sang những bản tin có người đọc và thời hạn; từ những công việc truyền thông nội bộ đầu tiên, phạm vi công việc sau này dần mở rộng sang nội dung, thương hiệu, truyền thông doanh nghiệp, công nghệ và trải nghiệm khách hàng.

Tính liên tục ấy có ý nghĩa với tôi hơn việc cố tìm một “khoảnh khắc khởi đầu” hoàn hảo. Nghề nghiệp hiếm khi được hình thành từ một quyết định duy nhất. Nó thường là kết quả của những kỹ năng được sử dụng đủ lâu, những vấn đề được gặp đi gặp lại và những mối quan tâm vẫn tiếp tục tồn tại ngay cả khi môi trường làm việc đã thay đổi.

Ngày nay, viết vẫn là một phần đáng kể trong công việc của tôi. Tôi viết về truyền thông, Marketing, nội dung, thương hiệu và trải nghiệm khách hàng; viết về giáo dục; và sử dụng việc viết như một cách để hệ thống hóa suy nghĩ, kiểm tra logic và buộc bản thân phải làm rõ những điều tưởng như đã hiểu.

Nhìn lại để hiểu mình đã bắt đầu từ đâu

Tôi không nhớ hết những bài từng viết trong những năm ở FPT, và chắc chắn nhiều tài liệu từ giai đoạn đó đã không còn. Những gì lưu lại chỉ là một số giấy chứng nhận, giải thưởng, hình ảnh và vài dấu vết công khai trên Internet.

Nhưng với tôi, chúng đã đủ để trả lời một câu hỏi quan trọng hơn việc đâu là bài viết đầu tiên: việc viết và truyền thông đã trở thành một phần trong công việc của mình bằng cách nào?

Câu trả lời không nằm ở một khoảnh khắc duy nhất. Nó bắt đầu từ việc thích viết, tiếp tục qua những cuộc thi, rồi chuyển thành trách nhiệm tạo ra nội dung cho một tổ chức. Qua thời gian, những công việc nhỏ tích lũy thành kỹ năng, còn kỹ năng tiếp tục được thử thách và mở rộng trong những môi trường nghề nghiệp khác nhau.

Nhìn lại những dấu vết từ thời FPT, tôi không coi chúng là bằng chứng rằng con đường nghề nghiệp đã được định sẵn từ đầu. Điều chúng cho thấy đơn giản hơn: viết và truyền thông đã xuất hiện đủ sớm, đủ đều và đủ lâu để sau này trở thành một phần bền vững trong công việc của tôi.