Một cuộc đời đáng sống có nhất thiết phải là một cuộc đời nổi bật?

Có lẽ phần lớn chúng ta đều từng hình dung về một cuộc đời “đáng sống” bằng những thứ khá dễ nhận ra: một công việc tốt, một vị trí đáng tự hào, một mức thu nhập đủ lớn, một dự án thành công, một cái tên được nhiều người biết tới, hoặc ít nhất là cảm giác mình đã làm được điều gì đó khiến người khác phải công nhận. Những hình ảnh ấy không có gì sai. Tôi cũng có tham vọng, cũng muốn làm được nhiều việc hơn, đi xa hơn và tạo ra những thứ có giá trị. Nhưng càng đi qua nhiều giai đoạn khác nhau, tôi càng thấy một câu hỏi khác quan trọng hơn: nếu một ngày những thứ dễ nhìn thấy ấy không còn là thước đo, tôi sẽ dựa vào đâu để biết cuộc đời mình có đáng sống hay không?

Chúng ta đang sống trong một thời đại mà sự nổi bật được nhìn thấy rất rõ. Người đạt được điều gì đó lớn thường xuất hiện nhiều hơn, được kể nhiều hơn và được ghi nhớ nhiều hơn. Những cột mốc có thể đo đếm dễ trở thành bằng chứng rằng một người đang “đi đúng hướng”. Trong khi đó, rất nhiều phần quan trọng khác của đời sống gần như không có khán giả: một người giữ lời dù không ai kiểm tra, một người chăm sóc gia đình trong nhiều năm, một người làm công việc của mình tử tế dù không được chú ý, hay một người lựa chọn không làm tổn thương người khác dù hoàn toàn có thể làm vậy. Những điều đó không nổi bật, nhưng không vì thế mà nhỏ.

Được nhìn thấy và có giá trị không phải lúc nào cũng là một

Có những thứ rất dễ được nhìn thấy từ bên ngoài nhưng lại nói rất ít về đời sống bên trong của một con người. Một chức danh có thể cho biết người đó đang đứng ở đâu trong một tổ chức, nhưng không nói được họ đã trở thành người như thế nào để đến đó. Một mức thu nhập có thể phản ánh giá trị thị trường ở một thời điểm, nhưng không đo được cách một người đối xử với những người yếu thế hơn mình. Một danh tiếng lớn có thể chứng minh rằng nhiều người biết tới một cái tên, nhưng không chứng minh rằng người đó đang sống nhất quán với điều mình tin.

Tôi không viết điều này để hạ thấp thành công. Nếu một người xây được một sự nghiệp lớn, tạo ra một doanh nghiệp tốt, viết một cuốn sách được nhiều người đọc hay có ảnh hưởng tích cực tới số đông, đó đều là những điều đáng trân trọng. Điều đáng dè chừng hơn là khi sự công nhận bên ngoài dần trở thành bằng chứng duy nhất mà một người cho phép mình dùng để đánh giá chính mình.

Khi đó, đời sống rất dễ rơi vào một cuộc đua không có điểm kết thúc. Một thành tựu đạt được rồi nhanh chóng trở thành điều bình thường, sau đó lại cần một cột mốc khác để chứng minh rằng mình vẫn đang tiến lên. Nếu giá trị bản thân phụ thuộc hoàn toàn vào việc phải liên tục lớn hơn trong mắt người khác, cảm giác đủ gần như luôn ở xa hơn một bước.

Muốn sống lớn không phải là vấn đề

Tôi không tin rằng cách thoát khỏi áp lực thành công là tự thuyết phục mình rằng tham vọng là điều xấu. Tôi vẫn muốn làm những việc lớn hơn khả năng hiện tại, muốn những dự án mình theo đuổi có kết quả tốt, muốn công việc được nhiều người biết tới hơn nếu nó thực sự có giá trị.

Vấn đề chỉ bắt đầu khi một người cảm thấy cuộc đời mình chỉ đáng kể nếu nó đủ lớn để người khác nhìn thấy.

Có những thời điểm tôi đã thay đổi hướng đi nghề nghiệp dù điều đó đồng nghĩa với việc phải rời khỏi một con đường tương đối ổn định. Nhìn từ bên ngoài, không phải mọi sự thay đổi đều khiến vị trí của một người lập tức trở nên “đẹp” hơn. Có những bước đi chỉ đơn giản là mình nhận ra nếu tiếp tục sống theo cách cũ, mình sẽ ngày càng xa khỏi điều mình thực sự muốn làm.

Tôi từng tự hỏi khá nhiều về việc một lựa chọn có đáng hay không nếu kết quả của nó chưa lập tức chứng minh rằng mình đúng. Càng về sau, tôi càng thấy có những quyết định không thể chỉ được đánh giá bằng việc chúng có khiến mình nổi bật hơn hay không. Có những quyết định đáng giá đơn giản vì sau khi đưa ra, mình thấy mình đang sống gần hơn với con người mà mình muốn trở thành. Đó cũng là lý do tôi ngày càng quan tâm đến cách chúng ta đánh giá một lựa chọn là đúng hay sai, thay vì chỉ nhìn vào kết quả tức thời của nó.

Có những giá trị chỉ được biết bởi những người ở rất gần

Phần lớn giá trị thật trong đời một người không nhất thiết phải được số đông biết tới. Có những người ít xuất hiện trước công chúng nhưng lại là chỗ dựa của cả một gia đình. Có những người làm một công việc tưởng như bình thường nhưng hàng chục năm liền không làm việc cẩu thả. Có những người không để lại thành tựu khiến lịch sử phải nhớ, nhưng rất nhiều người từng đi qua đời họ có thể nói rằng mình đã được đối xử tử tế hơn, được giúp đỡ đúng lúc hoặc được truyền cho một cách sống tốt hơn.

Ở The Good King, có những giai đoạn quy mô chưa lớn và số học viên chưa nhiều. Nếu chỉ nhìn bằng những con số đủ để gây ấn tượng, có lẽ người ngoài sẽ không thấy có gì đặc biệt. Nhưng khi một học sinh từ chỗ ngại nói bắt đầu dám giao tiếp hơn, hay một phụ huynh nói rằng con họ thay đổi thái độ học, tôi vẫn thấy đó là một giá trị thật.

Điều đó không có nghĩa tôi muốn The Good King mãi nhỏ. Tôi vẫn muốn nó tốt hơn và lớn hơn. Chỉ là tôi không muốn đợi đến ngày nó đủ lớn mới cho phép mình tin rằng những gì đang làm hôm nay có ý nghĩa. Có lẽ nhiều phần khác của đời sống cũng vậy: quy mô có thể thay đổi, nhưng giá trị không phải lúc nào cũng phải chờ đến lúc được nhiều người nhìn thấy mới bắt đầu tồn tại.

Một cuộc đời đáng sống không chỉ là một cuộc đời khiến mình thấy dễ chịu

Nói rằng giá trị của một cuộc đời không nên được quyết định hoàn toàn bởi ánh nhìn của người khác không có nghĩa là chỉ cần “tôi thấy ổn” thì mọi cách sống đều đáng được chấp nhận. Một người có thể sống rất thoải mái bằng cách né tránh trách nhiệm, đẩy phần khó cho người khác hoặc chỉ làm điều có lợi cho mình. Sự dễ chịu ấy không nhất thiết đồng nghĩa với một đời sống tốt.

Với tôi, câu hỏi về một cuộc đời đáng sống luôn gắn với trách nhiệm với cuộc đời mình. Mình đã đối xử với những người quanh mình như thế nào? Khi sai, mình có dám nhận phần thuộc về mình hay không? Khi có thể hưởng lợi bằng cách khiến người khác chịu thiệt, mình đã lựa chọn thế nào? Khi đã hứa, lời nói của mình có còn trọng lượng hay không? Khi biết một việc không còn đúng, mình có đủ can đảm thay đổi hay chỉ tiếp tục vì sợ mất mặt?

Những câu hỏi ấy không dễ trả lời bằng một con số, nhưng lại quyết định khá nhiều việc khi một người nhìn lại chính mình. Một cuộc đời đáng sống không phải là một cuộc đời không mắc lỗi, không thất bại hoặc luôn đưa ra những lựa chọn đúng. Điều quan trọng hơn là khi nhận ra mình đã sai, mình có còn khả năng sửa; khi đời sống đặt mình vào những tình huống khó, mình có còn cố gắng giữ phần người mà mình muốn bảo vệ hay không.

Có lẽ vì thế mà những giá trị như chữ tín, trách nhiệm, kỷ luật hay sự tử tế vẫn quan trọng ngay cả khi chúng không khiến một người nổi tiếng hơn. Đến cuối cùng, chúng quyết định khá nhiều việc về việc ta đã trở thành ai trong lúc đi qua những điều mình muốn đạt được.

Không phải kết quả nào cũng xuất hiện đúng lúc để ta nhìn thấy

Có những giai đoạn một người sống đúng với điều mình tin nhưng gần như không nhận được phần thưởng rõ ràng nào. Có thể họ đang chăm sóc một người thân trong nhiều năm. Có thể họ đang xây một công việc chưa tạo ra kết quả lớn. Có thể họ đang làm lại từ đầu sau một lựa chọn sai, trong khi nhìn quanh thấy những người khác đã đi xa hơn rất nhiều.

Nếu chỉ dùng sự nổi bật làm tiêu chuẩn, những giai đoạn ấy rất dễ bị hiểu là thất bại. Nhưng không phải mọi thứ có giá trị đều xuất hiện đúng lúc để chúng ta nhìn thấy nó. Một lựa chọn đúng đôi khi chỉ được hiểu sau khi ta đã đi đủ xa, và có những điều tử tế có thể không bao giờ quay lại dưới hình thức mình mong đợi.

Trưởng thành có lẽ cũng bao gồm việc chấp nhận rằng có những việc đáng làm dù kết quả của chúng không lập tức trở thành bằng chứng trước mắt.

Sự nổi bật có thể là kết quả, nhưng không phải tiêu chuẩn cuối cùng

Tôi vẫn muốn đạt được nhiều điều hơn trong cuộc đời mình. Tôi muốn công việc có kết quả, muốn những gì mình viết có người đọc và muốn các dự án mình xây có thể phát triển. Tôi không nghĩ một người phải từ bỏ khát vọng được công nhận mới có thể sống sâu sắc.

Nhưng tôi cũng không muốn một ngày nào đó nhìn lại và phát hiện rằng mình đã dành quá nhiều năm chỉ để xây một phiên bản cuộc đời trông đẹp từ bên ngoài, trong khi những thứ quan trọng ở bên trong lại dần bị bỏ quên.

Sự nổi bật có thể là một kết quả đẹp nếu nó đến từ việc mình đã làm điều có giá trị đủ lâu và đủ tốt. Nhưng nếu nó không đến, tôi không muốn điều đó đồng nghĩa với việc những năm tháng trước đó trở nên vô nghĩa. Một cuộc đời không cần hàng nghìn người biết tới mới có thể để lại dấu vết. Đôi khi chỉ cần một vài người có thể nói rằng sự hiện diện của mình từng khiến cuộc đời họ tốt hơn một chút, điều đó đã là một thứ rất khó coi là nhỏ.

Một cuộc đời đáng sống có nhất thiết phải là một cuộc đời nổi bật?

Theo tôi là không. Một cuộc đời nổi bật hoàn toàn có thể là một cuộc đời đáng sống, nhưng hai khái niệm ấy không phải một.

Có người sẽ để lại một sự nghiệp lớn, một công trình, một cuốn sách, một tổ chức hay một cái tên được rất nhiều người nhớ tới. Có người sẽ sống một cuộc đời ít được biết hơn rất nhiều. Chỉ riêng điều đó chưa đủ để kết luận ai đã sống tốt hơn.

Tôi quan tâm nhiều hơn tới việc một người đã sống với những lựa chọn của mình như thế nào, đã chịu trách nhiệm ra sao, đã đối xử với người khác thế nào, đã làm gì với khả năng mình có và khi buộc phải lựa chọn giữa điều dễ dàng với điều mình tin là đúng, họ đã chọn điều gì.

Đây cũng là một trong những câu hỏi khiến tôi viết Kiến tạo một cuộc đời đáng sống. Tôi không viết cuốn sách ấy vì nghĩ mình đã tìm được một công thức để sống đúng. Càng đi qua nhiều việc, tôi càng thấy đời sống không vận hành bằng một công thức như vậy. Điều tôi muốn làm nhiều hơn là đặt lại những câu hỏi mà chính mình đã phải mang theo trong nhiều giai đoạn: ta đang sống theo lựa chọn của mình hay chỉ theo kỳ vọng của người khác, điều gì đáng giữ khi mọi thứ thay đổi, và đến cuối cùng ta muốn trở thành người như thế nào trong chính cuộc đời mình.

Một cuộc đời đáng sống vẫn có thể chứa những tham vọng rất lớn. Chỉ là nó không cần phải chờ tới lúc trở nên nổi bật mới bắt đầu có giá trị.

Nếu một ngày nào đó ta thực sự đi được rất xa, có lẽ câu hỏi đáng giữ lại không chỉ là mình đã đi được bao xa, mà còn là trên suốt quãng đường ấy, mình đã trở thành người như thế nào.

Tìm hiểu thêm về cuốn sách “Kiến tạo một cuộc đời đáng sống”.