Vì sao ta ngày càng khó ở một mình với suy nghĩ của mình?

Có những lúc tôi cầm điện thoại không phải vì bị một thông báo kéo đi, cũng không phải vì vô thức mở một ứng dụng rồi quên mất mình định làm gì. Tôi chủ động cầm nó lên. Nếu có vài phút rảnh, tôi thường muốn đọc thêm một thông tin, kiểm tra một việc mới, tìm hiểu một chủ đề đang quan tâm hoặc xem có điều gì mình chưa biết. Gần đây, tôi thậm chí hiếm khi có cảm giác mình đang thừa quá nhiều thời gian. Công việc đã đủ nhiều để một ngày thường kết thúc trước khi những việc muốn làm được xử lý hết.

Nhìn theo một nghĩa nào đó, đây không phải cách sử dụng điện thoại đáng lo. Tôi đang học, đang làm việc, đang tìm thông tin. Nhưng chính vì vậy, tôi từng tự hỏi một câu khác: nếu mọi khoảng trống đều có thể được lấp bằng một điều hữu ích, liệu ta có nên lấp tất cả chúng không? Bởi có những việc tôi không nghĩ ra khi đang đọc thêm. Tôi chỉ nghĩ ra chúng khi đầu óc không phải nhận thêm gì nữa.

Chúng ta gần như không còn phải chịu cảnh “không có gì để làm”

Chờ một người đến muộn, đứng trong thang máy, ngồi trên xe, ăn một mình, nằm trên giường trước khi ngủ. Trước đây, nhiều khoảnh khắc như vậy đơn giản là những khoảng chờ. Bây giờ chúng có thể trở thành thời gian đọc tin, trả lời tin nhắn, xem video, nghe podcast, kiểm tra công việc hoặc tìm một điều mới chỉ trong vài giây. Đó là một khả năng rất hữu ích của công nghệ và tôi không nghĩ việc tận dụng thời gian rảnh để học thêm hay xử lý công việc là điều cần phải chống lại.

Nhưng cùng với khả năng ấy, một trạng thái khác dần trở nên hiếm hơn: không làm gì với thông tin mới trong một lúc. Một bài viết năm 2024 trên Communications Psychology đặt ra một nghịch lý khá thú vị. Con người ngày nay có khả năng tiếp cận giải trí và kích thích dễ dàng hơn rất nhiều, nhưng boredom không vì thế mà biến mất. Các tác giả tổng hợp nhiều hướng bằng chứng và đề xuất rằng digital media có thể góp phần làm tăng boredom thông qua việc chia nhỏ sự chú ý, nâng mức kích thích mà ta mong muốn, làm giảm cảm giác ý nghĩa trong một số trải nghiệm và trở thành một cách đối phó với boredom nhưng không phải lúc nào cũng hiệu quả. Họ cũng nhấn mạnh digital media không phải nguyên nhân duy nhất và nhiều cơ chế vẫn cần được nghiên cứu thêm.

Điều khiến tôi chú ý không phải là kết luận kiểu “điện thoại khiến chúng ta chán”, mà là một nghịch lý khác: càng có nhiều cách thoát khỏi một khoảng trống, ta càng ít phải học cách ở trong khoảng trống ấy.

Buồn chán không nhất thiết là thứ phải được xử lý ngay

Khi cảm thấy chán, phản ứng tự nhiên là tìm một thứ thú vị hơn. Điện thoại làm việc đó gần như hoàn hảo. Chỉ một động tác là ta có hàng nghìn lựa chọn. Nhưng boredom đôi khi không đơn giản là thiếu nội dung. Nó có thể là tín hiệu rằng điều mình đang làm không đủ cuốn hút, không đủ ý nghĩa hoặc mình đang muốn một dạng tham gia khác.

Perspective năm 2024 nói trên tổng hợp các nghiên cứu cho thấy boredom thường thúc đẩy người dùng tìm đến digital media, nhưng một số cách dùng như liên tục chuyển video, tua nhanh hoặc nhảy giữa nội dung lại có thể làm boredom tăng lên thay vì giảm đi. Điều này khá giống một trải nghiệm quen thuộc: có những hôm ta đã xem rất nhiều thứ nhưng cuối cùng vẫn cảm thấy chẳng thực sự làm gì. Không nhất thiết vì từng nội dung riêng lẻ vô nghĩa, mà vì đầu óc liên tục nhận thêm nhưng hiếm khi ở lại đủ lâu với một điều.

Tuy nhiên, tôi cũng không muốn đi sang cực đoan ngược lại rằng cứ cất điện thoại xuống là tâm trí sẽ lập tức tốt đẹp hơn. Một nghiên cứu gần đây so sánh những quãng nghỉ ngắn trong đó người tham gia dùng smartphone với những quãng nghỉ chỉ ngồi yên không tìm thấy khác biệt đáng kể về mind wandering hay hiệu suất của nhiệm vụ nhận thức sau đó. Những người dùng smartphone thậm chí báo cáo tâm trạng tích cực hơn sau giờ nghỉ.

Điều đó khiến tôi nghĩ vấn đề không nằm ở bản thân chiếc điện thoại, mà ở chỗ ta còn có khả năng lựa chọn không dùng nó hay không.

Có một loại suy nghĩ chỉ xuất hiện khi đầu óc không phải nhận thêm

Tôi nhận thấy mình thường nghĩ kỹ nhất về một chuyện cũ hoặc nhìn ra một hướng mới vào những lúc không có màn hình trước mặt. Có thể là khi đi bộ, lái xe, ngồi một mình, trước khi ngủ, trong một chuyến đi, hoặc đôi lúc khi thắp hương ở The Good King. Những khoảng thời gian ấy không nhất thiết rất dài, nhưng chúng khác với lúc tôi ngồi trước điện thoại hay máy tính ở một điểm: tôi không liên tục đưa thêm nguyên liệu mới vào đầu.

Khi đó, một chuyện đã xảy ra từ trước có thể quay lại. Tôi xem nó từ một góc khác. Một phương án từng bị loại lại xuất hiện. Hai thông tin trước đây tưởng không liên quan bỗng nối được với nhau. Có lần tôi nghĩ ra một hướng thấy hợp lý hơn, rồi gần như ngay sau đó đem bàn với nhân viên để triển khai. Tôi không cho rằng mọi ý tưởng xuất hiện khi đi bộ đều thông minh hơn ý tưởng xuất hiện trước màn hình, nhưng tôi bắt đầu nhận ra một sự khác biệt giữa hai loại thời gian: thời gian để thu nhận và thời gian để xử lý.

Chúng ta thường rất coi trọng loại thứ nhất. Đọc thêm, xem thêm, học thêm, cập nhật thêm. Tôi cũng như vậy. Nhưng nếu liên tục thu nhận mà hiếm khi để đầu óc tự sắp xếp lại những gì đã nhận, có lẽ vấn đề không còn là thiếu thông tin mà là thiếu khoảng trống để xử lý thông tin ấy.

Ở một mình với suy nghĩ không phải lúc nào cũng dễ chịu

Tất nhiên, nếu chỉ cần ngồi yên là con người có thể nghĩ ra những điều sáng suốt, cuộc sống đã đơn giản hơn nhiều. Khi không còn một màn hình để chuyển sự chú ý ra ngoài, thứ quay trở lại có thể không phải ý tưởng. Nó có thể là một cuộc trò chuyện chưa giải quyết xong, một lựa chọn mình vẫn nghi ngờ, một người mình nhớ, một sai lầm cũ hoặc đơn giản là cảm giác trống trải.

Đó cũng là lý do tôi không muốn lãng mạn hóa chuyện “ở một mình với suy nghĩ”. Một systematic review và meta-analysis năm 2024 về những suy nghĩ xuất hiện mà không có yêu cầu trực tiếp từ môi trường bên ngoài cho thấy mối quan hệ giữa dạng suy nghĩ này và trạng thái cảm xúc không hề đơn giản. “Mind wandering” không phải mặc nhiên tốt chỉ vì nó diễn ra bên trong đầu ta; nội dung của suy nghĩ, trạng thái của người suy nghĩ và nhiều yếu tố khác đều có ý nghĩa.

Vì thế, điều tôi muốn giữ không phải là niềm tin rằng im lặng luôn chữa lành, mà là khả năng không phải lập tức chạy khỏi im lặng. Có những suy nghĩ giúp ta hiểu mình hơn, cũng có những suy nghĩ chỉ khiến một nỗi lo chạy thêm vài vòng. Điều quan trọng là nếu ta luôn đẩy mọi thứ ra ngoài ngay khi chúng vừa xuất hiện, ta cũng rất khó biết bên trong mình đang có gì.

Có lẽ điều khó chịu nhất không chỉ là boredom

Nếu hỏi điều gì khiến con người khó ở yên, tôi nghĩ có nhiều câu trả lời. Ta có thể sợ chán, có thể cảm thấy vài phút không làm gì là lãng phí thời gian, có thể đã quen với mức kích thích cao đến mức một căn phòng yên tĩnh trở nên quá nhạt, hoặc có thể đang có một câu hỏi chưa biết trả lời.

Với riêng tôi, tôi nghĩ cô đơn cũng là một phần rất lớn trong đó. Đây là cảm nhận cá nhân chứ không phải một kết luận rằng mọi người cầm điện thoại vì họ cô đơn, nhưng tôi thấy có một khác biệt giữa ở một mình và cảm thấy mình chỉ có một mình. Điện thoại làm cho ranh giới đó trở nên rất dễ vượt qua. Chỉ cần mở một ứng dụng, ta lập tức nghe thấy tiếng nói của người khác, nhìn thấy cuộc sống của người khác, biết thế giới đang làm gì. Ngay cả khi không trò chuyện với ai, ta vẫn không hoàn toàn ở trong sự im lặng của chính mình.

Điều ấy nhiều lúc rất tốt. Nhưng nếu mọi khoảnh khắc không có người khác đều cần được lấp bằng sự hiện diện kỹ thuật số của người khác, có lẽ ta nên tự hỏi khả năng ở cùng chính mình còn được sử dụng bao nhiêu.

“Hữu ích” cũng có thể trở thành một cách lấp đầy

Đây là chỗ khiến tôi thấy vấn đề này không chỉ dành cho người lướt mạng vô thức. Một người có thể không xem video giải trí hàng giờ. Họ có thể đọc sách điện tử, tin tức, nghiên cứu, tài liệu công việc, học ngoại ngữ, theo dõi thị trường hoặc trao đổi với AI. Tất cả đều có thể phục vụ một mục đích cụ thể.

Nhưng nếu năm phút trống nào cũng trở thành năm phút tiếp nhận thêm thông tin, ta vẫn đang loại bỏ một loại thời gian khác. Đây là điều tôi nhận ra từ chính mình. Tôi gần như luôn có thể tìm được một việc hữu ích để làm trên điện thoại. Nếu lấy năng suất làm tiêu chuẩn duy nhất thì việc tiếp tục đọc hoặc kiểm tra công việc gần như luôn thắng việc đi bộ mà không nghe gì.

Tuy nhiên, có những quyết định khó không thiếu thêm một bài viết hay thêm một dữ liệu. Mình đã đọc đủ, hỏi đủ, thậm chí lập luận đủ cả hai phía rồi. Điều còn thiếu có thể chỉ là một khoảng yên đủ dài để xem mình thực sự nghĩ gì sau khi tất cả tiếng nói bên ngoài đã dừng lại.

Không phải bỏ điện thoại, mà là giữ lại một vài khoảng không

Tôi không có ý định biến mình thành người “digital detox”. Điện thoại, Internet và những công cụ số giúp tôi làm việc, học hỏi và kết nối nhanh hơn rất nhiều. Nếu có mười phút trống và một tài liệu tôi thực sự cần đọc, tôi vẫn sẽ đọc nó.

Nhưng tôi bắt đầu thấy rằng không phải mọi khoảng trống đều phải được tối ưu hóa. Một quãng đi bộ không tai nghe cũng có thể là thời gian có giá trị. Một đoạn lái xe không mở thêm nội dung cũng không nhất thiết là thời gian bỏ đi. Một vài phút ngồi yên trước khi ngủ đôi khi giúp đầu óc hoàn tất một quá trình mà thêm một thông tin mới lại khiến nó phải bắt đầu một quá trình khác.

Không phải vì im lặng luôn sinh ra những ý tưởng lớn, mà vì nếu không còn những khoảng như vậy, mình sẽ rất khó biết suy nghĩ nào đã thực sự ở trong đầu mình đủ lâu và suy nghĩ nào chỉ vừa được đưa vào từ bên ngoài.

Ta đang cần thêm thông tin, hay chỉ đang không muốn ở yên?

Tôi vẫn sẽ tiếp tục học, đọc và tìm kiếm rất nhiều. Có lẽ đó là một phần khó thay đổi trong cách tôi sống. Tôi cũng không cho rằng một người nhiều tham vọng phải cố tạo ra những khoảng thời gian “không làm gì” chỉ để chứng minh rằng mình sống chậm.

Nhưng tôi muốn giữ cho mình khả năng ở yên mà không lập tức cảm thấy phải lấp đầy nó. Bởi có một nghịch lý khá lạ: chúng ta có thể biết ngày càng nhiều về thế giới nhưng vẫn dành quá ít thời gian để hiểu những gì đang diễn ra trong chính mình.

Và đôi khi, trước khi mở thêm một thứ để đọc, xem hoặc nghe trong một khoảnh khắc trống, có lẽ chỉ cần tự hỏi: mình thực sự đang cần thêm thông tin, hay chỉ đang không muốn ở một mình với suy nghĩ của mình?