Có phải mọi thất bại đều là một bài học?

Có một câu nói rất quen thuộc: thất bại là mẹ thành công. Tôi hiểu vì sao người ta thích câu ấy. Khi một điều gì đó không thành, chúng ta thường muốn tin rằng ít nhất mình đã đổi nỗi đau, tiền bạc, thời gian hoặc công sức lấy một thứ có giá trị hơn về sau. Nếu thất bại khiến ta trưởng thành, vậy có lẽ nó không hoàn toàn vô nghĩa.

Nhưng càng nhìn lại những lần mình từng làm sai, tôi càng thấy vấn đề không đơn giản như vậy. Một người hoàn toàn có thể mất tiền rồi tiếp tục mất tiền theo cùng một cách. Có thể bước ra khỏi một mối quan hệ nhưng sau đó lại đi vào một mối quan hệ khác với những vấn đề rất giống trước đây. Có thể thất bại trong công việc, đổi môi trường, rồi gặp lại chính kiểu khó khăn cũ. Có thể đau rất nhiều, nói rằng mình đã hiểu, nhưng khi một tình huống tương tự quay lại thì vẫn hành động gần như không khác.

Nếu vậy, thất bại đã dạy chúng ta điều gì?

Có lẽ thất bại không tự động trở thành một bài học. Nó chỉ đem đến một cơ hội để học.

Tôi từng có những quyết định không tốt trong công việc, The Good King, tình cảm, tiền bạc và những dự án mình theo đuổi. Có quyết định chỉ gây ra một tổn thất nhỏ, cũng có những quyết định khiến cái giá phải trả lớn hơn rất nhiều. Điều tôi cố gắng làm sau đó không phải là tìm lý do để chứng minh rằng mình hoàn toàn vô can, nhưng cũng không phải nhận tất cả lỗi về mình. Tôi muốn nhìn lại toàn bộ câu chuyện, đặc biệt là phần thuộc về chính mình: mình đã bỏ qua điều gì, đánh giá sai điều gì, có điều gì hoàn toàn có thể làm khác, và nếu gặp lại một tình huống tương tự thì nên phản ứng thế nào.

Tôi vẫn thường nghĩ về điều ấy theo một cách khá đơn giản: đón lành, tránh dữ. Điều gì đem lại kết quả tốt thì cố hiểu vì sao. Điều gì khiến mình trả giá thì nhìn cho rõ để lần sau không lặp lại một cách máy móc. Và đôi khi, điều có giá trị nhất sau một thất bại không phải là biết mình nên làm gì, mà là cuối cùng nhận ra một số việc mình không nên tiếp tục làm nữa.

Đau không đồng nghĩa với đã học

Chúng ta thường gắn thất bại với bài học bởi thất bại tạo ra cảm xúc rất mạnh. Một quyết định sai có thể khiến ta mất tiền. Một công việc không như mong muốn có thể lấy đi vài năm. Một mối quan hệ đổ vỡ có thể để lại những cảm xúc kéo dài. Một dự án thất bại có thể khiến ta phải nhìn lại cả năng lực lẫn cách mình đánh giá con người và hoàn cảnh. Vì cái giá đã trả là thật, ta rất dễ nghĩ rằng bài học nhận lại cũng phải tương xứng với nó.

Nhưng nghiên cứu về việc học từ thất bại cho thấy quá trình ấy không diễn ra tự động. Trong một bài tổng quan công bố trên Academy of Management Annals, Kristina Dahlin, You-Ta Chuang và Thomas Roulet cho rằng việc con người hay tổ chức có thực sự học được từ thất bại và sai sót hay không còn phụ thuộc vào cơ hội để học, động lực để học và khả năng để học. Một sai lầm xảy ra có thể cung cấp thông tin, nhưng con người có nhận ra thông tin ấy, có sẵn sàng đối diện với nó và có đủ khả năng phân tích nó hay không lại là chuyện khác.

Điều đó khá gần với những gì tôi từng trải qua. Có những thất bại ngay khi vừa xảy ra, tôi tưởng mình đã hiểu toàn bộ vấn đề, nhưng về sau mới nhận ra thứ mình nhìn thấy lúc đầu chỉ là một phần. Lần đầu, tôi có thể nghĩ nguyên nhân nằm ở một con người. Sau đó, tôi mới nhìn lại cách chính mình đã lựa chọn người ấy. Một trải nghiệm khác lại khiến tôi nhận ra vấn đề còn nằm ở cách đặt kỳ vọng, phân chia trách nhiệm hoặc những tín hiệu đã xuất hiện từ sớm nhưng mình chưa đánh giá đúng.

Mỗi lần vấp có thể khiến một phần khác của bài toán hiện ra. Chính vì thế, đau chưa phải là bằng chứng rằng ta đã học. Bài học chỉ bắt đầu khi ta có thể nói rõ hơn điều gì đã xảy ra, đâu là nguyên nhân thực sự đáng chú ý, phần nào nằm trong khả năng của mình và lần tới mình sẽ làm khác ở đâu.

Có khi chúng ta học sai từ chính thất bại của mình

Không học được gì đã là một vấn đề. Nhưng có một khả năng còn đáng ngại hơn: chúng ta rút ra một bài học sai.

Một dự án thất bại không nhất thiết có nghĩa ý tưởng ban đầu là tồi. Có thể ý tưởng tốt nhưng cách thực hiện chưa phù hợp. Cũng có thể phương pháp không quá tệ nhưng thời điểm lại bất lợi, hoặc quyết định ban đầu vốn hợp lý nhưng sau đó xuất hiện một biến số mà không ai có thể kiểm soát hoàn toàn. Ngược lại, một người cũng có thể đưa ra một quyết định thiếu cân nhắc nhưng tình cờ nhận được kết quả tốt. Nếu chỉ nhìn vào kết quả rồi kết luận rằng phương pháp của mình đúng, chính thành công ấy có thể dẫn người ta tới những quyết định tệ hơn trong tương lai.

Dahlin và các cộng sự lưu ý đến sự khác biệt giữa quá trình ra quyết định và kết quả cuối cùng. Trong những môi trường có nhiều yếu tố ngẫu nhiên, một quy trình không tốt vẫn có thể tạo ra kết quả tốt, trong khi một quy trình hợp lý đôi khi vẫn kết thúc không như mong muốn. Vì vậy, nếu chỉ học từ chuyện cuối cùng mình thắng hay thua, ta hoàn toàn có thể học nhầm.

Điều này rất gần với điều tôi từng viết về cách chúng ta thường dùng kết quả để xét xử một quyết định. Một thất bại không tự động chứng minh quyết định ban đầu là sai, cũng như một chiến thắng không tự động biến mọi thứ ta đã làm thành đúng.

Bởi vậy, khi nhìn lại một lần thất bại, tôi không chỉ muốn hỏi “Tại sao tôi thua?”. Tôi muốn biết mình đã làm điều gì hợp lý, điều gì không hợp lý, đâu là phần thuộc về quyết định của mình, đâu là điều chỉ trở nên rõ ràng sau khi kết quả đã xảy ra, và nếu tình huống tương tự quay lại thì lần này mình đã có thêm thông tin gì mà trước đây chưa có.

Nhận trách nhiệm phải dẫn tới một thay đổi nào đó

Tôi vẫn tin rằng một trong những điều quan trọng nhất sau thất bại là nhìn vào phần trách nhiệm thuộc về chính mình. Nhưng chịu trách nhiệm với cuộc đời mình không chỉ là nói “tôi sai” rồi kết thúc ở đó.

Nếu sau một chuyện không thành, tôi nhận hết lỗi về mình nhưng không biết mình cần thay đổi điều gì, việc tự trách ấy chưa chắc giúp lần tiếp theo tốt hơn. Chiều ngược lại, nếu tôi dành toàn bộ thời gian để chứng minh rằng mọi chuyện xảy ra đều do hoàn cảnh, do người khác hoặc do xui xẻo, tôi cũng có thể bỏ lỡ phần duy nhất mà mình thực sự có khả năng cải thiện.

Tôi nghĩ trách nhiệm có giá trị nhất khi nó dẫn tới một thay đổi có thể nhìn thấy trong cách ta hành động. Có thể lần sau tôi tìm hiểu kỹ hơn trước khi bỏ tiền. Có thể tôi đặt ra những nguyên tắc rõ hơn trước khi hợp tác, chú ý hơn đến một tín hiệu từng bị mình xem nhẹ, hoặc nhận ra rằng mình không phù hợp với một kiểu công việc, một cách đầu tư hay một kiểu quan hệ nào đó.

Những thay đổi ấy không nhất thiết phải lớn. Có lúc bài học chỉ là biết dừng sớm hơn, hỏi thêm một câu trước khi đồng ý, hoặc hiểu rằng một lời hứa tự nó chưa đủ nếu hành vi của người đưa ra lời hứa liên tục nói điều ngược lại. Và đôi khi, bài học quan trọng nhất là nhận ra một con đường không phù hợp với mình để thôi mất thêm vài năm cố chứng minh rằng nó phải phù hợp.

Có những sai lầm phải mất hơn một lần mới nhìn thấy hết

Nếu bài học thực sự có giá trị, một câu hỏi khó sẽ xuất hiện: tại sao con người vẫn có thể lặp lại cùng một kiểu sai lầm?

Tôi từng như vậy. Có những chuyện một lần vấp chưa đủ để tôi nhìn thấy toàn bộ cấu trúc của vấn đề. Mỗi lần lại lộ ra thêm một khía cạnh mà lần trước mình chưa hiểu. Đến một lúc, những chi tiết ấy mới ghép lại thành một bức tranh tương đối đầy đủ.

Tôi không nghĩ điều đó có nghĩa con người cần phải thất bại nhiều lần mới trưởng thành. Có những sai lầm mà cái giá quá lớn để ta có thể coi việc lặp lại như một phương pháp học tập. Nhưng trải nghiệm ấy khiến tôi bớt tin vào suy nghĩ rằng cứ sai một lần là con người sẽ nhớ và không bao giờ mắc lại.

Có lúc ta biết sự việc đã sai nhưng chưa hiểu vì sao chính mình lại đi vào nó. Ta biết một người không phù hợp nhưng chưa nhận ra kiểu tín hiệu nào mình thường bỏ qua. Ta biết một quyết định tài chính gây thiệt hại nhưng chưa hiểu phần nào trong cách đánh giá rủi ro của mình có vấn đề. Ta biết một dự án không thành nhưng chưa phân biệt được đâu là lỗi của ý tưởng, đâu là lỗi của cách triển khai.

Vì thế, điều đáng tìm sau một thất bại không chỉ là ký ức về nỗi đau, mà là cấu trúc đang lặp lại phía sau nó. Khi những tình huống khác nhau bắt đầu để lộ cùng một kiểu vấn đề, có lẽ lúc ấy ta mới thực sự nhìn thấy điều cần thay đổi.

Bài học phải đi xa hơn sự hối tiếc

Michael Frese và Nina Keith, trong một bài tổng quan trên Annual Review of Psychology, phân biệt giữa việc chỉ cố ngăn mọi lỗi xảy ra và cách tiếp cận được gọi là error management. Thay vì giả định rằng mọi sai sót đều có thể bị loại bỏ, cách tiếp cận này quan tâm đến điều xảy ra sau khi lỗi đã xuất hiện: phát hiện nó, kiểm soát thiệt hại, giảm hậu quả tiêu cực và tạo điều kiện để con người học từ chính điều đã xảy ra. Các tác giả cũng nhấn mạnh rằng việc học từ sai sót chỉ xuất hiện trong những điều kiện nhất định, chứ không phải là hệ quả tất yếu của việc phạm sai lầm.

Tôi thấy góc nhìn này gần với điều mình coi là một bài học thực sự. Trong đời sống, điều quan trọng không chỉ là biết “lần trước mình đã làm sai”. Ta còn phải biết nếu vấn đề xuất hiện lần nữa thì mình sẽ nhận diện nó sớm hơn bằng cách nào, xử lý khác đi ở đâu và nếu vẫn không thể tránh hoàn toàn thì phải làm gì để hạn chế thiệt hại.

Con người không thể sống bằng cách chỉ lựa chọn những gì được bảo đảm sẽ không thất bại, cũng như không phải mọi sai lầm đều có thể bị loại bỏ hoàn toàn. Nhưng chúng ta có thể trở nên tốt hơn trong việc nhìn thấy rủi ro, phản ứng sớm và không để một vấn đề nhỏ phát triển thành một tổn thất lớn chỉ vì không muốn nhìn vào nó.

Vì thế, tôi cũng không nghĩ “đã từng thất bại” tự nó là một huy chương. Thất bại không khiến ai sâu sắc hơn chỉ vì nó đau. Mất tiền không khiến một người hiểu tiền hơn nếu sau đó vẫn hành động theo cùng một cách. Một cuộc chia tay không tự động khiến người ta hiểu tình yêu hơn, cũng như một dự án đổ vỡ không bảo đảm lần tiếp theo người ta sẽ biết xây dựng tốt hơn. Giá trị của trải nghiệm nằm ở việc sau đó điều gì trong cách chúng ta nhìn nhận và hành động thực sự thay đổi.

Nếu lần sau vẫn làm như cũ, ta đã học được gì?

Nếu tôi nói một thất bại đã dạy mình rất nhiều, nhưng khi gặp lại hoàn cảnh tương tự vẫn đưa ra cùng một quyết định, bỏ qua cùng một tín hiệu và phản ứng theo cùng một cách, thì có lẽ tôi mới chỉ hiểu bài học ấy bằng lời chứ chưa thực sự biến nó thành cách sống.

Tất nhiên, cuộc đời không bao giờ lặp lại nguyên xi. Một tình huống mới luôn có những khác biệt. Vì vậy, học từ thất bại cũng không có nghĩa là xây cho mình một bộ quy tắc cứng nhắc: từng mất tiền ở một dự án thì từ nay không đầu tư nữa, từng bị tổn thương trong một mối quan hệ thì từ nay không tin ai nữa. Đó cũng có thể chỉ là một kiểu học sai.

Điều tôi muốn giữ lại từ một thất bại không phải nỗi sợ về quá khứ, mà là khả năng nhìn rõ hơn khi tương lai xuất hiện một tình huống có cấu trúc tương tự. Điều này cũng liên quan đến câu hỏi khi nào nên thay đổi một quyết định mình từng tin là đúng. Thông tin mới chỉ thực sự có ý nghĩa khi ta cho phép nó cập nhật cách mình lựa chọn. Nếu mọi trải nghiệm đều được ghi nhận nhưng không bao giờ được phép thay đổi quyết định tiếp theo, kinh nghiệm rất dễ trở thành một kho lưu trữ ký ức thay vì một công cụ để sống tốt hơn.

Nhưng bài học cũng không phải lúc nào cũng dẫn đến việc đổi hướng. Sau khi nhìn lại toàn bộ, ta hoàn toàn có thể kết luận rằng cách mình làm vẫn hợp lý và thất bại lần đó chưa đủ để chứng minh rằng nên từ bỏ. Khi ấy, điều cần học có thể là chuẩn bị kỹ hơn, quản trị rủi ro tốt hơn hoặc kiên trì một cách có hiểu biết hơn.

Một thất bại chỉ thực sự trở thành bài học khi nào?

Nếu phải nói điều gì khiến một thất bại thực sự có giá trị đối với mình, tôi sẽ không bắt đầu từ câu hỏi nó đã khiến mình đau đến mức nào.

Tôi muốn biết sau tất cả, mình đã hiểu thêm được gì về vấn đề, về người khác và về chính mình. Tôi đã phân biệt được đâu là điều có thể kiểm soát và đâu là điều không thể chưa. Tôi đã nhìn ra những tín hiệu mà lần trước mình bỏ qua chưa. Tôi có biết mình nên làm khác điều gì, hay chỉ biết rằng mình không muốn đau như lần trước?

Và quan trọng nhất, nếu một tình huống tương tự xuất hiện lần nữa, tôi có khả năng xử lý nó tốt hơn không?

Theo tôi, một thất bại chỉ thực sự trở thành bài học khi ta nhận ra mình nên làm khác đi như thế nào, và nếu một tình huống tương tự xảy ra lần nữa, ta biết phải làm gì để tránh lặp lại sai lầm hoặc ít nhất hạn chế những thiệt hại có thể xảy ra.

Có thất bại giúp chúng ta hiểu điều đó ngay từ lần đầu, cũng có những chuyện phải mất nhiều thời gian mới nhìn được đầy đủ. Và nếu không chịu nhìn lại một cách đủ trung thực, có những thất bại dù rất đau vẫn có thể chẳng dạy được gì.

Vì thế, điều đáng nói có lẽ không phải là một người đã thất bại bao nhiêu lần, mà là sau những lần ấy, người đó có thực sự biết lựa chọn và hành động tốt hơn hay không.

Tài liệu tham khảo

Dahlin, K. B., Chuang, Y. T. & Roulet, T. J. (2018). Opportunity, Motivation, and Ability to Learn from Failures and Errors: Review, Synthesis, and Ways to Move Forward. Academy of Management Annals, 12(1), 252–277. DOI: 10.5465/annals.2016.0049.

Frese, M. & Keith, N. (2015). Action Errors, Error Management, and Learning in Organizations. Annual Review of Psychology, 66, 661–687. DOI: 10.1146/annurev-psych-010814-015205.