AI có thể giúp ta suy nghĩ, nhưng có nên suy nghĩ thay ta?

Có một điều khá lạ về trí tuệ nhân tạo ở thời điểm hiện tại. Nó khiến rất nhiều việc trở nên nhanh hơn đúng lúc chúng ta bắt đầu phải đặt một câu hỏi khó hơn: nếu một công cụ có thể giúp mình tìm kiếm, tóm tắt, viết, phân tích, phản biện và gợi ý phương án chỉ trong vài giây, phần nào trong quá trình ấy vẫn cần phải thuộc về mình?

Tôi sử dụng AI khá nhiều. Tôi dùng nó trong công việc, trong quá trình nghiên cứu và cả khi viết những bài trên website này. Có những việc trước đây mất hàng giờ thì nay có thể được rút ngắn đáng kể. Tôi không thấy có lý do gì phải cố tình làm chậm một việc chỉ để chứng minh rằng mình có thể làm mà không cần công cụ.

Điều khiến tôi quan tâm hơn nằm ở một chỗ khác. Có lúc AI đang giúp tôi suy nghĩ tốt hơn. Nhưng cũng có lúc, nếu không để ý, nó có thể giúp tôi đi thẳng đến một câu trả lời trước khi chính tôi kịp hình thành câu hỏi của mình.

Hai tình huống ấy nhìn bên ngoài rất giống nhau. Cùng là mở một chatbot, đặt câu hỏi rồi nhận về một câu trả lời có vẻ mạch lạc. Khác biệt nằm ở việc sau cuộc đối thoại đó, mình hiểu vấn đề hơn hay chỉ sở hữu một đoạn văn nghe giống như mình đã hiểu.

Hiểu một câu trả lời không có nghĩa là đã hiểu vấn đề

Không phải mọi công việc trí óc đều chỉ có giá trị ở sản phẩm cuối cùng. Có những lúc chính việc phải loay hoay tìm cách diễn đạt, nhận ra một luận điểm chưa đứng vững, đọc một nguồn rồi phát hiện mình đã hiểu sai, hoặc phải chọn giữa hai cách nhìn đều có lý mới là phần khiến suy nghĩ của mình thay đổi.

Nếu AI đưa ngay một câu trả lời trơn tru trước khi mình kịp hình thành quan điểm riêng, ta rất dễ nhầm cảm giác “tôi hiểu câu trả lời này” với “tôi đã tự mình hiểu vấn đề”.

Một nghiên cứu được công bố tại CHI 2025 khảo sát 319 người làm công việc tri thức, với 936 ví dụ thực tế về cách họ sử dụng AI tạo sinh trong công việc. Nghiên cứu không đo trực tiếp việc AI làm con người “thông minh hơn” hay “kém thông minh đi”, mà xem người dùng tự báo cáo việc họ thực hiện tư duy phản biện như thế nào. Kết quả cho thấy mức độ tin tưởng cao hơn vào khả năng của AI có liên hệ với ít nỗ lực tư duy phản biện hơn, trong khi sự tự tin vào năng lực của chính mình có liên hệ với nhiều tư duy phản biện hơn. Nhóm nghiên cứu cũng nhận thấy công việc tư duy không hoàn toàn biến mất mà dịch chuyển nhiều hơn sang kiểm chứng thông tin, tích hợp câu trả lời và giám sát đầu ra.

Tôi thấy điểm này quan trọng hơn cách nói đơn giản rằng AI khiến con người lười suy nghĩ. Nếu dùng đúng, AI có thể loại bỏ rất nhiều công việc cơ học để mình dành năng lượng cho phần khó hơn. Nhưng điều đó chỉ xảy ra nếu phần khó hơn thực sự vẫn được mình làm.

Tôi không muốn AI viết thay điều tôi chưa từng nghĩ

Quá trình tôi viết chính bài này là một ví dụ.

Tôi có thể đưa một chủ đề cho AI và yêu cầu nó viết trọn một bài. Vài phút sau chắc chắn sẽ có một văn bản khá hoàn chỉnh, có mở bài, luận điểm, ví dụ và kết luận. Nhưng đó không phải cách tôi muốn làm.

Thông thường tôi bắt đầu bằng một câu hỏi hoặc một quan điểm thật của mình. Sau đó tôi dùng AI để tìm nghiên cứu, kiểm tra thông tin, tìm những bằng chứng có thể phản bác điều mình đang nghĩ và chỉ ra những chỗ lập luận còn quá dễ dãi. Có những bản nháp tôi giữ phần lớn. Có những đoạn tôi yêu cầu bỏ. Có lúc một nguồn tưởng như hỗ trợ quan điểm ban đầu lại khiến tôi phải thu hẹp hoặc sửa chính kết luận của mình.

Tôi thậm chí thường soi lại những câu nghe quá “đẹp”. Một đoạn văn có thể rất mạch lạc nhưng lại quá cân xứng, quá trơn tru hoặc không còn giống cách tôi thực sự nghĩ và nói. Khi đó việc sửa không phải để làm AI bớt hay đi, mà để bài viết trở lại thành của người đứng tên nó.

Với tôi, đây là khác biệt khá lớn giữa dùng AI để có một sản phẩm và dùng AI như một phần của quá trình suy nghĩ. Nếu tôi lấy câu trả lời đầu tiên rồi đăng lên, AI đã giúp tôi tiết kiệm được rất nhiều thời gian. Nhưng nếu sau cùng tôi không thể giải thích vì sao một luận điểm được giữ lại, vì sao một nguồn đáng tin hay vì sao một kết luận là điều tôi thực sự tin, thì có lẽ phần quan trọng nhất đã bị giao đi mất.

Điều đáng lo không chỉ là khi AI trả lời sai

Người ta thường nhắc tới việc AI có thể bịa nguồn, nhầm dữ kiện hoặc tạo ra câu trả lời sai. Đó là những rủi ro tương đối dễ nhận biết khi ta còn thói quen kiểm tra. Khó hơn là khi câu trả lời sai lại được trình bày đủ rõ ràng và hợp lý để mình không còn muốn kiểm tra nữa.

Một nghiên cứu năm 2024 thực hiện năm thí nghiệm với tổng cộng 1.403 sinh viên và người làm nhân sự trong các bài toán tuyển chọn. Khi người tham gia nhận lời khuyên sai, hiệu suất quyết định giảm vì họ không loại bỏ được lời khuyên ấy. Việc thêm phần giải thích cho lời khuyên của hệ thống cũng không loại bỏ được sự phụ thuộc quá mức vào lời khuyên sai.

Tôi không đọc kết quả đó theo hướng “đừng tin AI”. Con người cũng có thể đưa ra lời khuyên sai và chúng ta cũng có thể tin nhầm một chuyên gia, một người bạn hoặc chính mình.

Điều đáng nghĩ hơn là AI có một ưu thế tâm lý rất đặc biệt: nó có thể trình bày một câu trả lời sai bằng giọng điệu bình tĩnh, có cấu trúc và gần như không có dấu hiệu do dự. Nếu mình chưa có một khung đánh giá riêng, sự mạch lạc ấy rất dễ bị nhầm với độ đúng.

Vì vậy, với những quyết định quan trọng, tôi không muốn AI trở thành nơi duy nhất mình hình thành quan điểm rồi cũng là nơi kết thúc việc suy nghĩ. Tôi có thể hỏi nó trước để nhìn thấy thêm khả năng. Nhưng tôi vẫn muốn có những nguồn khác, những người khác, và quan trọng nhất là một khoảng để tự mình xem mình thực sự tin điều gì.

Một trong những cách dùng AI tốt nhất là yêu cầu nó chống lại mình

Tôi thấy AI trở nên hữu ích hơn rất nhiều khi không chỉ được dùng để xác nhận một ý tưởng.

Nếu tôi hỏi: “Quan điểm này đúng không?”, rất dễ nhận về một câu trả lời tương đối thuận theo cách vấn đề đã được đóng khung. Nhưng nếu tôi yêu cầu tìm bằng chứng ngược lại, chỉ ra giả định mình đang bỏ qua, phân biệt dữ kiện với suy luận hoặc tìm lý do tại sao kết luận hiện tại có thể sai, chất lượng của cuộc đối thoại thay đổi hẳn.

Ở đó, AI không còn là một cỗ máy cấp câu trả lời. Nó trở thành một đối tác phản biện mà tôi có quyền tranh luận lại. Tôi nghĩ đây cũng là một cách sử dụng phù hợp hơn với bản chất của việc suy nghĩ. Suy nghĩ không chỉ là tìm ra một câu trả lời nhanh nhất. Nhiều khi nó là quá trình để một quan điểm sống sót sau khi đã bị thử thách đủ mạnh.

Điều này đặc biệt quan trọng với việc viết. Nếu AI chỉ làm cho một quan điểm vốn đã có nghe thuyết phục hơn, nó có thể khiến một ý chưa đủ vững trở nên nguy hiểm hơn vì được trình bày tốt hơn. Nhưng nếu nó được dùng để tìm chỗ yếu trước khi bài được xuất bản, công cụ ấy lại có thể làm chính tác giả thận trọng hơn.

AI không chỉ làm con người kém đi

Tôi không muốn bài này đi đến một kết luận dễ dãi rằng cứ dùng AI nhiều thì khả năng suy nghĩ sẽ suy giảm. Bằng chứng hiện tại không cho phép kết luận đơn giản như vậy, và thực tế cũng có những bối cảnh AI giúp con người quyết định tốt hơn.

Một thử nghiệm với 50 bác sĩ có giấy phép hành nghề tại Mỹ cho họ đánh giá các tình huống đau ngực chuẩn hóa trước và sau khi nhận khuyến nghị do GPT-4 tạo ra. Sau khi có hỗ trợ AI, độ chính xác quyết định tăng ở cả hai nhóm tình huống bệnh nhân được nghiên cứu, từ 47% lên 65% ở một nhóm và từ 63% lên 80% ở nhóm còn lại. Nghiên cứu này có phạm vi nhỏ và thuộc một bài toán lâm sàng cụ thể, nhưng nó cho thấy AI hoàn toàn có thể bổ sung giá trị vào quyết định của người có chuyên môn thay vì chỉ làm họ phụ thuộc hơn.

Điều đó khiến tôi càng không thấy tranh luận “AI tốt hay xấu” có nhiều ý nghĩa. Một bác sĩ đã có chuyên môn dùng AI để nhìn thêm một khả năng không giống một người giao toàn bộ quyết định sức khỏe cho chatbot. Một người có quan điểm rồi dùng AI để tìm lỗ hổng cũng không giống một người mở công cụ ngay khi gặp một vấn đề và chấp nhận khung suy nghĩ đầu tiên được đưa ra.

Công cụ giống nhau. Thứ khác biệt là năng lực, mục đích và mức độ trách nhiệm mà người sử dụng vẫn giữ lại.

Có những việc tôi có thể giao, nhưng trách nhiệm thì không

Tôi có thể giao cho AI rất nhiều việc. Tôi có thể nhờ nó tìm hàng chục nguồn, so sánh các cách giải thích, gợi ý một cấu trúc, kiểm tra xem một bài viết có đang lặp ý hay không. Trong công việc, tôi có thể nhờ nó phân tích phương án hoặc chỉ ra những rủi ro tôi chưa nhìn thấy.

Nhưng cuối cùng vẫn có những quyết định một con người thật phải sống với hậu quả.

Nếu một bài viết được đăng dưới tên Nguyễn Minh Quân, tôi phải chịu trách nhiệm cho điều trong đó. Nếu tôi lựa chọn hợp tác với một người, cho ai đó thêm một cơ hội hay kết thúc một sự hợp tác, người sống với quyết định ấy vẫn là tôi. Nếu một lựa chọn liên quan tới tiền bạc, công việc, những người mình có trách nhiệm hoặc hướng đi của cuộc đời, tôi không thể giải thích hậu quả bằng câu “AI bảo tôi làm thế”.

Có lẽ đây là ranh giới quan trọng hơn câu hỏi ai đã nghĩ ra ý tưởng đầu tiên. Tôi không nhất thiết cần mọi suy nghĩ phải xuất hiện hoàn toàn trong đầu mình mà không có sự trợ giúp. Con người vốn vẫn luôn suy nghĩ bằng sách, bằng những cuộc trò chuyện, bằng kinh nghiệm của người đi trước và bằng các công cụ mình tạo ra.

Điều tôi muốn giữ là quyền phán đoán và trách nhiệm đối với quyết định cuối cùng.

AI có thể giúp ta suy nghĩ, nhưng có nên suy nghĩ thay ta?

Theo tôi, câu hỏi này không cần dẫn đến lựa chọn giữa dùng AI và không dùng AI.

Tôi vẫn muốn dùng nó rất nhiều. Khả năng tìm kiếm, tổng hợp, phản biện và tăng tốc công việc của AI quá hữu ích để tôi cố giả vờ rằng mình không cần đến nó. Nhưng tôi cũng không muốn vì có một công cụ luôn sẵn sàng trả lời mà dần đánh mất khả năng tự hình thành một câu hỏi, xây một quan điểm rồi chịu khó xem quan điểm ấy có thực sự đứng vững hay không.

Theo tôi, AI hữu ích nhất không phải khi nó nghĩ thay con người, mà khi nó khiến con người có thêm điều để suy nghĩ.

Có lẽ năng lực đáng giữ trong thời đại AI không phải khả năng làm tất cả mọi thứ mà không cần máy. Tôi quan tâm hơn tới việc mình có còn biết phần nào nên giao cho công cụ, phần nào cần kiểm chứng, phần nào phải tự cân nhắc, và đâu là quyết định mà cuối cùng chính mình phải đứng tên.

Bởi nếu máy có thể giúp chúng ta đi nhanh hơn rất nhiều, câu hỏi còn lại không chỉ là ta có thể đến đâu, mà là khi đến đó, ta có còn biết vì sao mình đã chọn con đường ấy hay không.

Tài liệu tham khảo

Lee, H. P., Sarkar, A., Tankelevitch, L., Drosos, I., Rintel, S., Banks, R. & Wilson, N. (2025). The Impact of Generative AI on Critical Thinking: Self-Reported Reductions in Cognitive Effort and Confidence Effects From a Survey of Knowledge Workers. Proceedings of the 2025 CHI Conference on Human Factors in Computing Systems, Article 1121, 1–22. DOI: 10.1145/3706598.3713778.

Cecil, J., Lermer, E., Hudecek, M. F. C., Sauer, J. & Gaube, S. (2024). Explainability does not mitigate the negative impact of incorrect AI advice in a personnel selection task. Scientific Reports, 14, 9736. DOI: 10.1038/s41598-024-60220-5.

Goh, E. et al. (2025). Physician clinical decision modification and bias assessment in a randomized controlled trial of AI assistance. Communications Medicine, 5, 59. DOI: 10.1038/s43856-025-00781-2.