Tử tế có cần ranh giới?

Có lẽ một trong những điều khó nhất sau khi từng bị người khác đối xử không tốt không phải là quyết định có nên tiếp tục một mối quan hệ hay một sự hợp tác nữa hay không. Điều khó hơn đôi khi là làm sao để những trải nghiệm ấy không biến mình thành một con người khác.

Tôi từng có những giai đoạn nhận ra mình đang gánh nhiều hơn phần đáng lẽ thuộc về mình. Có lúc vì cách phân chia công việc chưa rõ, có lúc vì tôi đã quen với việc tự xử lý phần khó thay vì dừng lại để đặt lại trách nhiệm. Tôi cũng từng có những cộng sự khiến mình thất vọng bởi cách họ rời đi hoặc cách họ đối diện với phần việc của mình. Những trải nghiệm như vậy khiến tôi hiểu rằng chỉ vì mình muốn đối xử tốt với một người không có nghĩa người đó sẽ đáp lại bằng cùng một mức độ thiện chí.

Nhưng nếu sau mỗi lần như vậy, kết luận cuối cùng là “từ nay đừng tốt với ai nữa”, tôi nghĩ mình lại mất thêm một thứ khác. Không chỉ mất thời gian, niềm tin hay một mối quan hệ, mà còn để chính những người khiến mình thất vọng quyết định mình sẽ trở thành người như thế nào sau đó. Tôi vẫn muốn sống theo cách mà khi nhìn lại, mình không thấy hổ thẹn với những gì đã làm. Chỉ là càng đi qua nhiều chuyện, tôi càng hiểu rằng giữ được sự tử tế không đồng nghĩa với việc mở cửa cho tất cả mọi người bước vào đời mình theo bất kỳ cách nào họ muốn.

Tử tế không đồng nghĩa với chịu đựng

Tôi vẫn tin có những sai lầm đáng được tha thứ và có những mối quan hệ chỉ có thể đi tiếp nếu con người chấp nhận sự không hoàn hảo của nhau. Nhưng bao dung và chịu đựng không phải là một.

Nếu một hành vi liên tục gây tổn hại, một thỏa thuận nhiều lần bị phá vỡ hoặc một mối quan hệ khiến mình thường xuyên phải sống trong trạng thái lo lắng và đề phòng, có lúc lựa chọn phù hợp hơn với mình không còn là cho thêm một cơ hội theo cách cũ. Điều đó không nhất thiết có nghĩa người kia là người xấu, cũng không có nghĩa mình đã trở nên lạnh lùng. Có khi nó chỉ đơn giản là thừa nhận rằng có một số điều mình không còn muốn tiếp tục để xảy ra với mình theo cùng một cách nữa.

Tôi nghĩ ranh giới bắt đầu từ đây. Không phải từ việc kết án người khác, mà từ việc xác định điều gì mình có thể chấp nhận, điều gì không, và cái giá nào mình sẵn sàng trả để duy trì một mối quan hệ, một công việc hay một sự hợp tác.

Giúp đỡ cũng có cái giá của nó

Con người không thể sống tốt với nhau nếu ai cũng chỉ giữ phần lợi ích của riêng mình. Rất nhiều điều có ý nghĩa trong gia đình, công việc và cộng đồng được xây từ sự giúp đỡ, nhường nhịn và những việc con người làm vượt ra ngoài phần bắt buộc.

Nhưng những việc ấy cũng có chi phí.

Một nghiên cứu nhiều thời điểm của Mark Bolino và các cộng sự trên 273 người lao động và đồng nghiệp của họ xem xét hiện tượng mà nhóm tác giả gọi là citizenship fatigue, tức cảm giác mệt mỏi gắn với việc thường xuyên thực hiện những hành vi vượt ngoài yêu cầu công việc. Kết quả cho thấy mối quan hệ giữa những hành vi ấy và sự mệt mỏi phụ thuộc đáng kể vào bối cảnh, trong đó có mức hỗ trợ của tổ chức, chất lượng quan hệ trong nhóm và áp lực phải làm những việc vượt ngoài vai trò chính thức.

Điều đó không có nghĩa giúp người khác là một lựa chọn tệ. Nó chỉ nhắc rằng ngay cả hành vi tích cực cũng có thể trở nên hao mòn khi một người liên tục cho đi trong một cấu trúc thiếu hỗ trợ hoặc khi điều từng là tự nguyện dần biến thành một kỳ vọng mặc định.

Tôi thấy điều này khá gần với công việc thực tế. Nếu một người thường xuyên bù vào mọi khoảng trống, xử lý mọi phần việc khó và luôn là người cuối cùng đứng lại khi có vấn đề, ban đầu điều đó có thể giúp cả tập thể vận hành. Nhưng nếu cách tổ chức không thay đổi, sự tận tâm ấy đôi khi lại vô tình khiến trách nhiệm của những người khác trở nên mờ đi.

Vì thế, ranh giới không phải nơi lòng tốt kết thúc. Nhiều khi đó chính là thứ giúp lòng tốt tồn tại mà không biến thành sự tự làm tổn thương mình.

Không phải mọi sự hy sinh đều có cùng một ý nghĩa

Chúng ta thường gắn sự hy sinh với tình cảm hoặc nhân cách. Nhưng nghiên cứu về hy sinh trong các mối quan hệ cho thấy bức tranh phức tạp hơn nhiều.

Một phân tích tổng hợp năm 2020 của Francesca Righetti và các cộng sự tổng hợp 82 bộ dữ liệu với hơn 32.000 người và gần 9.600 effect sizes. Kết quả cho thấy những khía cạnh khác nhau của sự hy sinh liên hệ với hạnh phúc cá nhân và chất lượng quan hệ theo những cách khác nhau. Sự sẵn lòng hy sinh, hành vi hy sinh thực tế, mức hài lòng với sự hy sinh và cái giá người ta cảm nhận mình phải trả không cho cùng một kết quả.

Điều đáng chú ý không phải là “hy sinh là xấu”, vì kết luận đó không đúng. Quan trọng hơn là không thể đánh giá sự hy sinh chỉ bằng số lượng hoặc mức độ. Một hành động tự nguyện, phù hợp với giá trị của mình và được cảm nhận là có ý nghĩa rất khác với việc liên tục phải gánh một cái giá khiến mình kiệt sức, bất mãn hoặc đánh mất sự bình yên.

Tôi nghĩ điều này cũng đúng ngoài các mối quan hệ tình cảm. Có khác biệt giữa việc mình tự nguyện làm thêm một chút cho người mình trân trọng và việc luôn phải làm phần của người khác vì nếu mình không làm thì mọi thứ sẽ đổ vỡ. Có khác biệt giữa một lần nhường nhịn và một cấu trúc mà một phía luôn phải thu nhỏ nhu cầu, quyền lợi hay sự bình yên của mình để giữ cho mọi thứ còn tồn tại.

Nếu lòng tốt chỉ có thể tiếp tục bằng cách một người phải liên tục chịu thiệt, có lẽ điều cần nhìn lại không phải là lòng tốt ấy, mà là cách mối quan hệ đang được vận hành.

Ranh giới không phải quyền miễn trừ khỏi mọi nghĩa vụ

Nói về ranh giới rất dễ trượt sang một cực đoan khác: coi mọi bất tiện, mọi trách nhiệm hoặc mọi yêu cầu từ người khác là sự xâm phạm. Tôi không nghĩ như vậy.

Có những lúc giúp một người khác là điều rất nhỏ với mình nhưng lại rất có ý nghĩa với họ. Có những trách nhiệm mình đã tự nguyện nhận thì không thể chỉ vì thấy mệt mà gọi chúng là “vượt qua ranh giới”. Trong gia đình, công việc hay những mối quan hệ mình coi trọng, sẽ luôn có những thời điểm một người phải làm nhiều hơn bình thường.

Nghiên cứu của Yidan Yin và Pamela Smith về việc từ chối giúp đỡ cũng cho thấy bối cảnh quan trọng đến mức nào. Qua năm nghiên cứu, họ phát hiện rằng khi chi phí giúp đỡ thấp, từ chối giúp có thể làm giảm ảnh hưởng và uy tín xã hội của người từ chối; nhưng khi cái giá của việc giúp cao hơn, hiệu ứng ấy có thể biến mất hoặc đảo chiều.

Tôi thấy điều này hợp lý. Nếu một người chỉ cần mình giúp một việc nhỏ mà mình hoàn toàn có khả năng làm, việc viện dẫn “ranh giới cá nhân” để tránh mọi bất tiện có thể chỉ là ích kỷ được đặt một cái tên dễ nghe hơn. Ranh giới không phải quyền miễn trừ khỏi mọi nghĩa vụ, mọi lần phải hy sinh hay mọi điều khiến mình không thoải mái. Nó giúp ta phân biệt đâu là cái giá mình tự nguyện chấp nhận vì một người hoặc một điều mình coi trọng, và đâu là một vòng lặp đang khiến mình kiệt quệ mà không tạo ra điều gì tốt hơn.

Có những lúc rời đi lại đem đến sự bình yên

Tôi từng chủ động rời khỏi một sự hợp tác hoặc một mối quan hệ dù không nhất thiết còn tức giận với người kia. Cảm giác rõ nhất sau đó không phải chiến thắng mà là nhẹ đi. Tôi không còn phải liên tục đoán xem một vấn đề có lặp lại hay không, không còn dành quá nhiều năng lượng cho việc đề phòng, giải thích hoặc sửa những tình huống giống nhau. Khi nguồn căng thẳng ấy giảm xuống, tôi có thể tập trung trở lại vào công việc, những người mình trân trọng và những điều mình thực sự muốn xây dựng.

Trải nghiệm đó khiến tôi hiểu rằng ranh giới không nhất thiết phải được dựng lên trong giận dữ. Nó cũng không cần trở thành một hình thức trừng phạt. Có khi đó chỉ là một quyết định khá bình tĩnh rằng mình không muốn tiếp tục tham gia vào một điều theo cách cũ nữa.

Người kia vẫn có thể sống cuộc đời của họ. Tôi cũng không cần chứng minh họ sai hoặc muốn họ phải trả giá. Điều mình cần làm đôi khi chỉ là lựa chọn một khoảng cách phù hợp hơn với sự bình yên và trách nhiệm của chính mình.

Rời đi không có nghĩa là phải trở nên cay nghiệt

Tôi nghĩ một trong những điều khó sau khi từng bị lợi dụng là không để sự thận trọng dần biến thành hoài nghi với tất cả mọi người.

Trải nghiệm có thể khiến chúng ta cẩn thận hơn khi hợp tác, chậm trao niềm tin hơn, nói rõ trách nhiệm ngay từ đầu hoặc rời khỏi một tình huống sớm hơn khi những dấu hiệu không ổn liên tục xuất hiện. Những thay đổi ấy không nhất thiết làm một người lạnh lùng hơn. Có khi chúng chỉ giúp lòng tốt được đặt đúng chỗ hơn.

Tôi không muốn vì từng gặp người không xứng đáng với sự tử tế của mình mà sau đó lại sống như thể không còn ai xứng đáng với nó nữa.

Nếu một vài trải nghiệm không tốt khiến mình từ bỏ hoàn toàn niềm tin vào con người, có lẽ mình đã trao cho những trải nghiệm ấy quá nhiều quyền lực. Chúng không chỉ lấy đi những gì đã xảy ra trong quá khứ, mà còn quyết định luôn cách mình đối xử với những người chưa từng làm gì sai với mình.

Tử tế có cần ranh giới?

Theo tôi là có, nhưng không phải vì con người xung quanh đều đáng nghi hay vì cho đi là một việc ngu ngốc. Chính vì tôi vẫn tin sự tử tế là điều đáng giữ nên tôi càng thấy nó cần một ranh giới đủ rõ để không bị biến thành sự chịu đựng, tự hy sinh vô hạn hoặc dung túng cho những điều mình biết là không ổn.

Theo tôi, tử tế không có nghĩa là để người khác đạp lên đầu mình. Đó là sống sao cho không hổ thẹn với bản thân, với đời và với quỷ thần, đồng thời cố gắng để những gì mình làm để lại nhiều giá trị tích cực hơn tổn thương.

Điều đó không đòi hỏi mình phải luôn nói “có”, phải giữ mọi mối quan hệ hay phải ở lại trong tất cả những nơi mình từng đặt tình cảm và niềm tin. Có lúc sống thiện lành vẫn bao gồm việc nói không, rời khỏi một nơi khiến mình liên tục bất an hoặc dành năng lượng cho những người và những việc thực sự xứng đáng.

Tôi không nghĩ trưởng thành sau những lần thất vọng là học cách tử tế ít đi. Điều tôi muốn học là biết đặt lòng tốt đúng chỗ, biết khi nào nên cho thêm một cơ hội, khi nào nên từ chối, và khi nào rời đi để không tiếp tục làm tổn thương chính mình. Nếu sau tất cả mình vẫn giữ được phần thiện lành mà không phải dùng sự chịu đựng để chứng minh nó, có lẽ như vậy đã là đủ.

Tài liệu tham khảo

Bolino, M. C., Hsiung, H. H., Harvey, J. & LePine, J. A. (2015). “Well, I’m tired of tryin’!” Organizational citizenship behavior and citizenship fatigue. Journal of Applied Psychology, 100(1), 56–74. DOI: 10.1037/a0037583.

Righetti, F., Sakaluk, J. K., Faure, R. & Impett, E. A. (2020). The link between sacrifice and relational and personal well-being: A meta-analysis. Psychological Bulletin, 146(10), 900–921. DOI: 10.1037/bul0000297.

Yin, Y. & Smith, P. K. (2021). When and how refusing to help decreases one’s influence. Journal of Experimental Social Psychology, 95, 104120. DOI: 10.1016/j.jesp.2021.104120.