Kinh nghiệm có thể trở thành cái bẫy như thế nào?

Có những việc, càng làm lâu ta càng nhận ra nhanh mình đang đối diện với điều gì. Một tình huống vừa xuất hiện, ta đã thấy nó giống một chuyện từng gặp. Một người nói vài câu, ta đã liên tưởng đến một kiểu người từng biết. Một vấn đề mới xảy ra, trong đầu gần như lập tức hiện lên cách mình từng xử lý trước đây.

Đó là một trong những giá trị lớn của kinh nghiệm. Chúng ta không phải bắt đầu lại từ con số 0 sau mỗi quyết định.

Nhưng cũng chính vì đã từng gặp những chuyện gần giống như vậy, đôi khi ta có thể vội tin rằng mình đã biết câu trả lời trước khi kịp nhìn kỹ câu hỏi lần này.

Tôi nhận ra điều đó khá rõ trong công việc tuyển sinh tại The Good King. Cùng là phụ huynh đang tìm hiểu một lớp học cho con, nhưng điều họ thực sự quan tâm có thể rất khác nhau. Có người nhạy với học phí và các chính sách ưu đãi. Có người cần cảm thấy mình được quan tâm và lắng nghe. Có người lại muốn biết bài học có gì khác biệt, giáo viên như thế nào hoặc môi trường ấy có thực sự phù hợp với con mình hay không.

Một cách trao đổi từng hiệu quả với một phụ huynh hoàn toàn có thể không phù hợp với người tiếp theo. Nếu vài lần thành công trước khiến tôi hình thành một kịch bản rồi áp nó lên tất cả những người sau đó, kinh nghiệm lúc ấy không còn giúp tôi hiểu người đang đứng trước mình. Nó chỉ giúp tôi phản ứng nhanh hơn bằng một câu trả lời đã có sẵn.

Và có lẽ đó là một ranh giới quan trọng: kinh nghiệm tốt không chỉ giúp ta nhìn thấy điều gì giống quá khứ. Nó còn phải giúp ta nhận ra điều gì đang khác.

Điều từng đúng không được bảo đảm sẽ luôn đúng

Có những nguyên tắc tồn tại rất lâu. Nhưng điều kiện để một cách làm cụ thể phát huy tác dụng có thể thay đổi nhanh hơn chúng ta tưởng.

Một phương pháp tuyển sinh từng hiệu quả ở một giai đoạn có thể kém hiệu quả khi nhu cầu của phụ huynh thay đổi. Một cách làm việc phù hợp với một đội ngũ nhỏ chưa chắc còn phù hợp khi số người tăng lên. Một kinh nghiệm đầu tư hình thành trong một hoàn cảnh thị trường nhất định cũng không thể mặc nhiên được áp dụng vào mọi thời điểm sau đó.

Ngay cả khi hoàn cảnh bên ngoài gần như giống nhau, con người trong hoàn cảnh ấy cũng có thể khác.

Vì vậy, vấn đề không nhất thiết nằm ở chỗ kinh nghiệm cũ đã sai. Có thể nó từng hoàn toàn hợp lý. Điều cần kiểm tra là những điều kiện khiến kinh nghiệm ấy từng đúng có còn tồn tại hay không.

Tôi nghĩ đây cũng là lý do những công thức có vẻ đúng với tất cả mọi người thường khiến tôi dè dặt. Một cách làm có thể rất tốt trong hoàn cảnh này nhưng thiếu chính xác ở hoàn cảnh khác. Cùng một lời khuyên có thể hữu ích với người này nhưng không giải quyết được vấn đề của người kia.

Kinh nghiệm vì thế không nên chỉ là một tập hợp câu trả lời cũ. Nó phải giúp ta nhận ra khi nào câu hỏi đã thay đổi.

Khi lời giải quen thuộc che mất phương án tốt hơn

Tâm lý học có một hiện tượng khá gần với điều này, thường được gọi là Einstellung effect. Hiểu đơn giản, một lời giải xuất hiện sớm vì những đặc điểm quen thuộc của vấn đề có thể khiến con người khó nhận ra một phương án khác tốt hơn.

Merim Bilalić, Peter McLeod và Fernand Gobet từng nghiên cứu hiện tượng này ở những người chơi cờ có trình độ cao. Trong thí nghiệm, sau khi tìm thấy một phương án quen thuộc, những người chơi vẫn nói rằng họ đang tiếp tục tìm kiếm nước đi tốt hơn. Tuy nhiên, dữ liệu chuyển động mắt cho thấy sự chú ý của họ vẫn bị hút về những đặc điểm của thế cờ liên quan đến phương án đã xuất hiện trước đó.

Điều thú vị với tôi không nằm ở chuyện người chơi cờ giỏi vẫn có thể sai. Nghiên cứu ấy gợi ra một vấn đề rộng hơn trong cách con người suy nghĩ: khi một cách giải đã xuất hiện quá nhanh vì nó quen thuộc, chính nó có thể định hướng những gì chúng ta tiếp tục chú ý tới.

Trong đời sống, tôi nghĩ chúng ta cũng nên cẩn thận với điều tương tự. Khi một cách làm từng đem lại kết quả tốt, ta dễ nhớ đến nó trước. Khi từng gặp một kiểu vấn đề khiến mình trả giá, ta cũng dễ trở nên nhạy cảm với những dấu hiệu trông giống nó.

Kinh nghiệm trong những trường hợp ấy vẫn có ích. Nó cho ta một giả thuyết ban đầu. Nhưng giả thuyết ấy cần được kiểm tra bằng tình huống đang thực sự tồn tại, thay vì được coi ngay là kết luận.

Sự giống nhau ở vài dấu hiệu không bảo đảm hai câu chuyện có cùng bản chất.

Kinh nghiệm không chỉ là biết cách làm một việc quen thuộc

Một hướng nghiên cứu khác về chuyên môn sử dụng khái niệm adaptive expertise, có thể hiểu là năng lực chuyên môn có khả năng thích nghi. Một bài tổng quan của Katerina Bohle Carbonell và các cộng sự xem xét cách những người có chuyên môn ứng phó với các tình huống mới, đặc biệt khi nhiệm vụ hoặc phương pháp làm việc thay đổi.

Điều đáng chú ý là sự khác biệt giữa việc thực hiện hiệu quả những nhiệm vụ quen thuộc và khả năng điều chỉnh khi hoàn cảnh không còn quen thuộc. Những quy trình đã được luyện tập nhiều lần có giá trị rất lớn khi bài toán tương đối ổn định. Không có lý do gì phải phát minh lại một cách làm mới mỗi ngày nếu cách hiện tại vẫn hoạt động tốt.

Nhưng khi nhiệm vụ thay đổi, thông tin mới xuất hiện hoặc những điều kiện quan trọng không còn giống trước, chỉ thực hiện thành thạo một quy trình quen thuộc có thể không còn đủ. Lúc ấy, điều quan trọng là hiểu tại sao một cách làm từng có hiệu quả, nó phụ thuộc vào những điều kiện nào và liệu hoàn cảnh hiện tại có đòi hỏi một cách tiếp cận khác hay không.

Tôi thích cách nhìn này bởi nó không bắt chúng ta lựa chọn giữa “có kinh nghiệm” và “luôn nghĩ lại mọi thứ từ đầu”. Cả hai cực đoan đều không cần thiết.

Kinh nghiệm tốt có thể giúp ta xử lý những gì quen thuộc nhanh và chính xác hơn, nhưng vẫn để lại khả năng dừng lại khi một yếu tố quan trọng đã thay đổi.

Kinh nghiệm nên giúp ta nhìn ra khác biệt

Có một ranh giới khá mong manh giữa câu “tôi đã từng gặp chuyện này” và câu “tôi biết người này rồi”.

Trong công việc, một lần hợp tác không phù hợp có thể giúp ta chú ý hơn tới những dấu hiệu cần cân nhắc trước khi chọn người đồng hành. Nhưng nếu chỉ cần gặp vài đặc điểm giống một người trong quá khứ là ta mặc nhiên cho rằng người mới sẽ hành xử giống hệt, kinh nghiệm đã bắt đầu chuyển thành định kiến.

Trong những lựa chọn khác cũng vậy. Một lần trả giá có thể giúp chúng ta thận trọng hơn, nhưng thận trọng không có nghĩa là mặc định mọi cơ hội tương tự đều nguy hiểm. Một điều từng đem lại kết quả tốt cũng đáng được ghi nhớ, nhưng kết quả ấy không miễn cho ta việc kiểm tra xem những yếu tố làm nên nó có còn hiện diện hay không.

Trở lại câu chuyện tuyển sinh, điều tôi muốn kinh nghiệm đem lại không phải là khả năng nhìn một phụ huynh rồi lập tức xếp họ vào một nhóm quen thuộc. Tôi muốn nó giúp mình biết nên quan sát điều gì, nên hỏi thêm ở đâu và nhận ra nhanh hơn điểm khác biệt giữa người đang trao đổi với mình và những trường hợp trước đó.

Nếu người này cần một cách tiếp cận khác, kinh nghiệm nên giúp tôi nhận ra điều đó sớm hơn, chứ không phải giúp tôi áp cùng một kịch bản nhanh hơn.

Vì thế, kinh nghiệm tốt không khiến ta thôi suy nghĩ. Nó giúp ta biết điều gì có thể xử lý bằng những gì mình đã biết và điều gì cần được nhìn lại như một vấn đề mới.

Khi nào nên nghi ngờ chính kinh nghiệm của mình?

Có lẽ một trong những thời điểm đáng cảnh giác nhất là khi trong đầu xuất hiện những câu như “trước đây vẫn làm thế mà”, “tôi gặp kiểu này nhiều rồi” hoặc “chuyện này tôi quá quen”.

Những câu ấy không có gì sai. Rất có thể kinh nghiệm của chúng ta đang nhận diện đúng một tình huống quen thuộc. Nhưng chúng cũng có thể trở thành lý do khiến ta ngừng kiểm tra những dữ kiện không khớp với điều mình đã biết.

Khi bối cảnh thay đổi, con người khác đi, mục tiêu không còn giống trước hoặc xuất hiện những thông tin mà lần trước mình chưa có, một cách làm cũ cần được xem xét lại dù nó từng thành công.

Điều này khá gần với câu hỏi tôi từng đặt ra về việc khi nào nên thay đổi một quyết định mình từng tin là đúng. Một quyết định từng hợp lý không vì thế mà được bảo đảm quyền tồn tại mãi mãi. Kinh nghiệm cũng vậy. Có những bài học vẫn đáng giữ nguyên, nhưng cũng có những bài học cần được cập nhật khi thế giới mà chúng từng giải thích đã thay đổi.

Có lẽ vì vậy, kinh nghiệm không chỉ dạy ta phải nhớ điều gì. Nó còn phải dạy ta khi nào nên nghi ngờ chính điều mình đã nhớ.

Nghi ngờ ở đây không phải phủ nhận quá khứ. Đó chỉ là giữ đủ khoảng trống để dữ kiện của hiện tại còn có cơ hội nói điều gì đó với mình.

Kinh nghiệm thực sự có giá trị khi nào?

Nếu phải nói điều tôi mong đợi nhất từ những trải nghiệm đã đi qua, đó không phải là khả năng có một câu trả lời thật nhanh cho mọi vấn đề.

Tôi muốn kinh nghiệm giúp mình nhận ra rủi ro sớm hơn, chú ý tới những tín hiệu trước đây từng bỏ qua, hiểu rõ hơn mình phù hợp với điều gì và tránh lặp lại những thiệt hại mà lẽ ra có thể nhận ra từ trước. Nhưng đồng thời, nó cũng không nên khiến tôi bỏ qua một cơ hội mới chỉ vì cơ hội ấy có vài nét giống một điều từng không thành công.

Để làm được như vậy, chúng ta không chỉ cần nhớ chuyện gì đã xảy ra. Ta còn cần hiểu tại sao nó xảy ra, điều kiện nào khi ấy đóng vai trò quan trọng và những điều kiện ấy có còn tồn tại trong quyết định đang đứng trước mình hay không.

Theo tôi, kinh nghiệm chỉ thực sự có giá trị khi nó giúp những quyết định sau này tốt hơn, trong đó có việc nhận ra sớm và giảm bớt những thiệt hại mà lẽ ra mình có thể tránh được.

Nếu một kinh nghiệm giúp ta nhìn thấy nhiều dữ kiện hơn, đặt câu hỏi tốt hơn và lựa chọn phù hợp hơn với hoàn cảnh đang thực sự tồn tại, nó đang làm đúng công việc của mình.

Còn nếu thứ duy nhất nó đem lại là cảm giác “chuyện này tôi từng gặp rồi” và một câu trả lời được đưa ra nhanh hơn, có lẽ lúc ấy điều cần làm không phải là tin kinh nghiệm của mình hơn, mà là nhìn lại xem câu hỏi lần này có thực sự còn giống câu hỏi ngày trước hay không.

Tài liệu tham khảo

Bilalić, M., McLeod, P. & Gobet, F. (2008). Why Good Thoughts Block Better Ones: The Mechanism of the Pernicious Einstellung (Set) Effect. Cognition, 108(3), 652–661. DOI: 10.1016/j.cognition.2008.05.005.

Bohle Carbonell, K., Stalmeijer, R. E., Könings, K. D., Segers, M. & van Merriënboer, J. J. G. (2014). How Experts Deal with Novel Situations: A Review of Adaptive Expertise. Educational Research Review, 12, 14–29. DOI: 10.1016/j.edurev.2014.03.001.