Danh dự là điều không thể đem ra mặc cả

Có những điều, phàm ở đời, một khi đã đánh mất thì không bao giờ có thể mua lại, dù có đổi bằng bao nhiêu tiền, quyền hay danh vọng. Thứ ấy, gọi là danh dự.

Ngày nay, chúng ta đang sống trong một xã hội mà mọi giá trị đều có nguy cơ bị đem ra định giá. Người ta mặc cả công sức bằng đồng lương, mặc cả tình cảm bằng quà cáp, thậm chí mặc cả cả niềm tin bằng những lời hứa rỗng. Nhưng khi danh dự cũng trở thành món hàng trên bàn cân, thì ấy là lúc con người đánh mất nền tảng căn bản để được gọi là con người.

Lịch sử từng chứng kiến danh tướng Trần Bình Trọng hiên ngang bất khuất, khẳng định một câu nói để đời: “Ta thà làm quỷ nước Nam, chứ không thèm làm vương đất Bắc.” Một lời tuyên bố ngắn ngủi nhưng sáng rực khí tiết. Ông đã đem cả sinh mệnh để bảo vệ danh dự dân tộc, trở thành biểu tượng cho lòng trung thành bất diệt.

Người thầy mẫu mực Chu Văn An dâng “Thất trảm sớ” lên vua Trần. Khi lời can gián không được chấp nhận, ông từ quan về ở ẩn, giữ trọn khí tiết của một bậc thầy chính trực. Cái giá phải trả là sự nghiệp quan trường, nhưng điều ông giữ lại là sự kính trọng của muôn đời học trò và hậu thế.

Hay gần hơn, Tổng đốc Hoàng Diệu, giữa buổi thành Hà Nội thất thủ lần hai năm 1882, đã chọn cái chết để giữ trọn khí tiết sau khi quân Pháp của Henri Rivière đánh chiếm thành. Trước khi tuẫn tiết, ông để lại di biểu nhận trách nhiệm về việc không giữ được thành. Cái chết ấy trở thành biểu tượng của lòng trung trực và danh dự không mặc cả. Trước đó, danh tướng Nguyễn Tri Phương, khi thành Hà Nội thất thủ năm 1873, bị thương nặng và rơi vào tay quân Pháp. Ông không chịu khuất phục và mất sau đó. Hậu thế xem sự hy sinh của ông là biểu tượng của khí tiết, thà chết vì nghĩa lớn còn hơn sống để thỏa hiệp.

Tất cả những con người ấy đều có một điểm chung: điều khiến hậu thế đời đời khắc ghi họ không phải là giàu sang hay quyền lực, mà bởi có những điều họ nhất quyết không đem ra để mua bán.

Ấy vậy nhưng ở thời hiện đại này, ta thấy không ít người sẵn sàng bán rẻ danh dự của mình chỉ để đổi lấy một vị trí nhỏ nhoi, một vài cái “like” ảo trên mạng xã hội, hay thậm chí vài đồng bạc rẻ rúng. Có những người ký những bản hợp đồng mà lương tâm họ không cho phép. Có những kẻ thỏa hiệp với sự giả dối, sẵn sàng phản bội bạn bè, thầy cô, đồng nghiệp, miễn sao giữ được chút lợi ích cá nhân.

Thực tế phũ phàng là: người ta có thể được khen ngợi, được tung hô nhất thời, nhưng điều đó không làm cho một sự thỏa hiệp với lương tâm trở nên đúng đắn. Có những thứ đạt được bằng cách đánh đổi danh dự có thể tồn tại rất lâu, nhưng cái giá của sự đánh đổi ấy cũng có thể theo con người rất lâu.

Có lẽ danh dự đang phải đối mặt với không ít thử thách trong thời đại này. Áp lực mưu sinh, nỗi ám ảnh thành tích, sự hào nhoáng của danh vọng có thể khiến con người đứng trước những lựa chọn khó khăn. Trong môi trường công sở, có người vì chiếc ghế mà thỏa hiệp với sai trái. Trong trường học, có kẻ mua điểm, mua bằng. Trên mạng xã hội, không ít người dựng nên “hình ảnh ảo” để đánh bóng tên tuổi, trong khi sự thật lại trái ngược.

Cái nguy hiểm nhất không nằm ở chỗ một vài cá nhân đánh mất danh dự, mà ở chỗ xã hội dần dần coi đó là “bình thường”. Khi việc gian dối, giả tạo trở thành thói quen, thì điều bị tổn thương không còn chỉ là danh dự của một người, mà còn là niềm tin giữa người với người. Và đó mới là một sự suy thoái đáng sợ.

Ngược lại, không thiếu những ví dụ đau lòng: những vụ bê bối chính trị, những scandal bán rẻ uy tín, những vụ “gian lận học thuật” hay “mua bằng cấp” bị vạch trần. Khi sự thật lộ sáng, tiền bạc và quyền lực từng dùng để che đậy có thể không còn đủ sức bảo vệ một cái tên khỏi những điều chính người ấy đã làm.

Danh dự, một khi đã đem bán, thì không thể dùng vàng bạc núi non để mua lại. Bởi danh dự vốn không phải một món hàng. Một người từng đánh mất danh dự vẫn có thể nhận lỗi, chịu trách nhiệm, sửa chữa những gì còn có thể sửa chữa và gây dựng lại niềm tin bằng cách sống của mình. Nhưng không có tiền bạc, địa vị hay lời tô vẽ nào có thể làm thay công việc ấy.

Con người có thể nghèo tiền bạc, thua kém về tri thức, hạn hẹp về cơ hội. Nhưng chỉ cần giữ được danh dự, ta vẫn còn nền móng để đứng thẳng, để ngẩng cao đầu trước đời. Cái còn lại khi danh vọng, tiền bạc, quyền lực đều mất đi, chính là cái tên mà người đời nhắc đến: danh dự.

Danh dự không phải thứ người ta có thể mặc cả trên bàn đàm phán. Nó là nền tảng để một con người được kính trọng, để một dân tộc được ngẩng cao đầu. Và cũng là một trong những di sản còn lại sau khi ta đã rời khỏi cõi đời này.

Danh dự chính là tấm gương soi cuối cùng phản chiếu giá trị một con người sau khi họ đã rời đi.

Minh Quân Nguyễn