Tuổi tác không làm nên sự trưởng thành

Em gái học sau tôi một khóa vừa nghỉ việc. Thời buổi cạnh tranh, không dễ tìm được sự yên bình thật lâu ở một nơi, nhưng cũng không có nghĩa một năm thay ghế tới bốn lần. Hỏi rằng tại sao em nghỉ, em kể nhiều điều: công ty nhỏ quá, mà công ty nhỏ thì một lúc phải ôm nhiều việc, ôm nhiều việc thì mệt, và mệt thì không vui. Không vui thì nghỉ để tìm một môi trường khác phù hợp hơn.

Tôi cười rung cả quán café.

Ba cho tôi đọc Tam Quốc ngay từ ngày còn bé. Giống với rất nhiều người đọc, tôi ủng hộ phe Thục. Lưu Bị khởi đầu trong hoàn cảnh không mấy thuận lợi, trải qua nhiều năm bôn ba, nhiều lần thất thế, có lúc phải nương nhờ thế lực khác. Nhưng rồi cuối cùng ông vẫn gây dựng được một thế lực riêng và năm 221 lên ngôi Hoàng đế Thục Hán khi đã ngoài sáu mươi tuổi.

Tôi kể câu chuyện ấy không phải để nói rằng cứ chịu khổ đủ lâu thì cuối cùng ai cũng sẽ trở thành hoàng đế. Cuộc đời hiển nhiên không vận hành đơn giản như vậy. Điều khiến tôi suy nghĩ là một con người có thể đi qua rất nhiều năm tháng không thuận lợi mà những năm tháng ấy vẫn chưa nhất thiết là vô nghĩa, nếu sau mỗi lần thất thế họ hiểu thêm được điều gì, thay đổi được điều gì và biết mình cần làm gì tiếp theo.

Đi làm cũng được một thời gian, tôi chưa bao giờ cho rằng việc nặng hay việc khó tự nó là lý do để rời bỏ một công việc. Điều tôi quan tâm hơn là mình có đang học được điều gì hay không, người quản lý có đủ năng lực và trách nhiệm để dẫn dắt hay không, hướng đi của tổ chức có phù hợp với những gì mình muốn theo đuổi hay không, và những gì mình phải đánh đổi có còn xứng đáng với những gì mình nhận lại.

Nhưng nghĩ kỹ hơn, tôi cũng không cho rằng một người cứ ở lại thật lâu mới là trưởng thành. Có những môi trường không còn phù hợp. Có những người quản lý không đáng để tiếp tục đặt niềm tin. Có những công việc khiến ta phải đánh đổi những thứ quan trọng hơn rất nhiều so với mức trưởng thành mà nó có thể đem lại. Biết rời đi đúng lúc đôi khi cũng là kết quả của trải nghiệm.

Tôi nói với người em của mình rằng: “Thế này cô gái ạ, nếu hằng ngày em chỉ gặp toàn chuyện vui, thì người ta sẽ ví cuộc đời em như một quyển truyện cười. Em đi làm, ngoài tiền bạc còn mong muốn tích lũy thêm kiến thức và kinh nghiệm. Nhưng nhiều bài học chỉ xuất hiện khi mình thực sự phải giải quyết một vấn đề khó, chịu trách nhiệm cho một quyết định, đối diện với một lần thất bại hay nhận ra rằng điều mình từng tin là đúng hóa ra chưa chắc đã đúng.”

Ngày trước, tôi từng nghĩ khá đơn giản rằng tuổi tác không làm nên sự trưởng thành, sự trưởng thành đến từ những va chạm cuộc sống. Bây giờ, nếu phải nói đầy đủ hơn, tôi sẽ sửa chính câu của mình một chút:

Tuổi tác không tự động làm nên sự trưởng thành. Nhưng va chạm cũng không tự động làm nên sự trưởng thành.

Va chạm chỉ cung cấp nguyên liệu. Điều biến trải nghiệm thành trưởng thành là khả năng nhìn lại, hiểu mình đã làm đúng điều gì, sai điều gì, chịu trách nhiệm cho phần thuộc về mình và thay đổi cách lựa chọn khi một tình huống tương tự xuất hiện lần nữa.

Một người có thể đi làm hai mươi năm nhưng lặp lại cùng một sai lầm hai mươi lần. Khi ấy, họ có nhiều năm kinh nghiệm theo nghĩa thời gian, nhưng chưa chắc có hai mươi năm trưởng thành. Ngược lại, một người trẻ tuổi có thể đi qua một biến cố lớn, đủ thành thật để nhìn lại chính mình và từ đó thay đổi rất nhiều cách nghĩ, cách sống. Số năm đã sống và mức độ trưởng thành vì thế có liên quan, nhưng không phải là một.

Đời người, ai chẳng có lúc vấp ngã. Có những cú ngã đến từ hoàn cảnh mà ta không lựa chọn. Có những lần ta đã nỗ lực nhưng vẫn không vượt qua được những đối thủ xuất sắc trong một kỳ thi hay một buổi phỏng vấn. Và cũng có những va chạm xuất hiện bởi chính ta chủ động bước ra khỏi điều quen thuộc: đề xuất một ý tưởng mới với quản lý, bắt đầu một công việc chưa từng làm, gặp gỡ một người mới, hay thử xây dựng một dự án mà mình chưa biết chắc kết quả.

Nhưng ngay cả “vùng an toàn” cũng không nhất thiết là kẻ thù. Con người cần những khoảng thời gian ổn định để hồi phục, tích lũy và sống bình thường. Vấn đề chỉ xuất hiện khi sự an toàn trở thành lý do khiến ta từ chối mọi cơ hội cần thiết để học hỏi, hoặc khi nỗi sợ thất bại quyết định thay cho điều ta thực sự muốn làm.

Vì vậy, tôi không còn nghĩ rằng càng chịu nhiều gian khổ thì một người càng trưởng thành. Đau khổ tự nó không phải một thành tích. Có những gian khổ đáng để đi qua vì phía sau nó là một điều có ý nghĩa. Cũng có những gian khổ hoàn toàn không cần thiết và chẳng có gì cao quý trong việc cố chịu đựng chúng mãi mãi.

Điều quan trọng là sau mỗi trải nghiệm, ta mang theo được điều gì.

Một lần nghỉ việc có thể là một lần va chạm. Nhưng nghỉ việc không tự động là thất bại, cũng như ở lại không tự động là kiên trì. Có khi hai tháng đã đủ để nhận ra một nơi không phù hợp. Có khi phải mất vài năm. Có khi vấn đề nằm ở tổ chức. Có khi vấn đề lại nằm ở chính mình. Trưởng thành là đủ bình tĩnh để phân biệt những khả năng ấy, thay vì lần nào cũng đổ lỗi cho hoàn cảnh hoặc lần nào cũng đổ hết lỗi cho bản thân.

Và có lẽ đây mới là điều khó nhất: trưởng thành không chỉ là biết cố gắng. Đôi khi trưởng thành là biết dừng lại. Không chỉ là giữ nguyên quan điểm, mà còn là dám thay đổi khi nhận ra mình đã sai. Không chỉ là chịu trách nhiệm với công việc, mà còn là chịu trách nhiệm với những lựa chọn của chính cuộc đời mình.

Tôi vẫn tâm đắc với hình ảnh quen thuộc về người luyện một cú đấm hàng nghìn lần. Nhưng nếu cú đấm ấy sai kỹ thuật, lặp lại nó thêm hàng nghìn lần chưa chắc khiến người ta giỏi hơn. Trải nghiệm cũng vậy. Điều quan trọng không chỉ là ta đã trải qua bao nhiêu chuyện, mà là sau mỗi chuyện, ta có học được điều gì đủ sâu để lần sau sống khác đi hay không.

Tuổi tác cho con người thêm thời gian để trải nghiệm. Nhưng chỉ khi trải nghiệm được suy ngẫm, trách nhiệm được nhận lấy và bài học thực sự làm thay đổi cách ta sống, thời gian mới có cơ hội biến thành sự trưởng thành.

Vì thế, nếu muốn biết mình đã trưởng thành đến đâu, có lẽ không cần hỏi mình đã bao nhiêu tuổi, đã làm bao nhiêu công việc hay đã trải qua bao nhiêu biến cố.

Hãy hỏi rằng: sau tất cả những điều đã xảy ra, hôm nay ta có biết sống tốt hơn con người của ngày hôm qua hay không?

Minh Quân Nguyễn