Khi nào nên thay đổi một quyết định mình từng tin là đúng?

Có những lúc trong đời, điều khó nhất không phải là đưa ra một quyết định, mà là biết phải làm gì khi chính quyết định ấy không còn đem lại những gì mình từng kỳ vọng.

Tiếp tục đôi khi là kiên trì, nhưng cũng có lúc chỉ là cố chấp. Dừng lại có thể là tỉnh táo, nhưng cũng có thể chỉ là bỏ cuộc quá sớm. Khó ở chỗ khi đang sống bên trong một quyết định, chúng ta không phải lúc nào cũng phân biệt được những điều ấy.

Có lẽ vì thế mà những câu như “đừng bao giờ bỏ cuộc” nghe rất mạnh mẽ nhưng không đủ để dẫn đường cho mọi hoàn cảnh. Cuộc sống có những điều đáng để theo đuổi qua rất nhiều khó khăn. Nhưng cũng có những cách làm, những mối quan hệ, những kế hoạch mà việc tiếp tục chỉ vì ta đã đi quá xa có thể khiến cái giá ngày một lớn hơn.

Tôi từng gặp cả hai điều ấy trong cùng một hành trình.

Khi xây dựng The Good King, đã có lúc tôi tin rằng mình sẽ đi cùng một số người theo một cách nhất định. Tôi đã dành thời gian, công sức, tiền bạc và kỳ vọng cho lựa chọn ấy. Nhưng trong quá trình làm việc, những khác biệt về mức độ cam kết, trách nhiệm, cách làm việc và kỳ vọng dần trở nên rõ ràng hơn. Đến một lúc, tôi nhận ra điều cần thay đổi không phải là lý do khiến mình xây dựng The Good King, mà là cách tôi đang cố gắng xây dựng nó.

Cuối cùng, tôi chọn tự chủ nhiều hơn trong cách vận hành và tiếp tục xây dựng trung tâm theo hướng mình tin tưởng.

Điều thú vị là sau quyết định ấy, The Good King không bỗng nhiên trở nên dễ dàng. Vẫn có những lúc khó khăn, những khoản đầu tư chưa đem lại kết quả như mong muốn, những việc phải tự mình làm và những thời điểm khiến tôi phải suy nghĩ rất nhiều. Nhưng đồng thời, tôi nhìn thấy những nội dung tốt hơn được tạo ra, gặp những người mới phù hợp hơn và nhìn thấy một trung tâm ngày càng gần hơn với điều mình muốn xây dựng.

Tôi đã thay đổi một quyết định. Nhưng tôi không từ bỏ điều mình thực sự muốn làm.

Và có lẽ đây là một ranh giới đáng để suy nghĩ: đôi khi điều cần từ bỏ không phải là mục tiêu, mà là một cách đi đã không còn phù hợp để đến đó.

Đừng tiếp tục chỉ vì mình đã đi quá xa

Khi đã bỏ nhiều thời gian, tiền bạc hay công sức vào một điều gì đó, việc dừng lại thường trở nên khó khăn hơn. Không chỉ bởi ta vẫn còn hy vọng, mà đôi khi còn bởi dừng lại khiến ta có cảm giác những gì đã đầu tư trước đó trở thành lãng phí.

Trong một nghiên cứu kinh điển năm 1985, Hal Arkes và Catherine Blumer mô tả sunk cost effect là xu hướng con người dễ tiếp tục một việc hơn sau khi đã đầu tư tiền bạc, công sức hoặc thời gian vào nó. Trong một nghiên cứu thực địa của họ, những người đã trả nhiều tiền hơn cho vé mùa của một chuỗi chương trình sân khấu có xu hướng tham dự nhiều buổi hơn trong những tháng đầu. Những thí nghiệm bằng tình huống giả định trong cùng công trình tiếp tục cho thấy ảnh hưởng của những chi phí đã bỏ ra đối với lựa chọn sau đó.

Điều này không có nghĩa rằng cứ một việc đã tốn nhiều tiền hay công sức thì ta nên bỏ. Nó chỉ nhắc tôi rằng “mình đã bỏ quá nhiều vào đây rồi” tự nó chưa phải là một lý do đủ tốt để tiếp tục.

Tiền đã chi không quay trở lại chỉ vì ta chi thêm tiền. Những năm tháng đã đi qua không trở lại chỉ vì ta dành thêm vài năm. Công sức trong quá khứ có thể cho ta kinh nghiệm, quan hệ, ký ức hay bài học, nhưng nó không thể tự bảo đảm rằng con đường hiện tại vẫn là con đường nên tiếp tục.

Nếu ngày hôm nay tôi bắt đầu từ vị trí hiện tại, với những gì tôi đang biết, liệu tôi còn lựa chọn điều này không?

Tôi nghĩ đó là một câu hỏi khó, nhưng đôi khi công bằng hơn câu hỏi: “Mình đã đi đến đây rồi, chẳng lẽ lại bỏ?”

Kiên trì và cố chấp đôi khi chỉ cách nhau một dữ kiện mới

Có một lý do khác khiến thay đổi quyết định trở nên khó: quyết định ấy từng là của chính mình.

Khi một lựa chọn đã gắn với thời gian, công sức và danh dự cá nhân, thừa nhận rằng nó cần thay đổi đôi khi giống như thừa nhận rằng mình đã sai. Vì thế, con người có thể không chỉ bảo vệ một phương án; họ còn đang bảo vệ hình ảnh về chính người đã lựa chọn phương án ấy.

Năm 1976, Barry Staw thực hiện một nghiên cứu mô phỏng quyết định đầu tư với 240 sinh viên kinh doanh. Kết quả cho thấy mức độ cam kết nguồn lực đặc biệt cao ở những người vừa chịu trách nhiệm cá nhân cho quyết định trước đó, vừa nhận được kết quả tiêu cực. Công trình này trở thành một nền tảng quan trọng cho những nghiên cứu sau đó về hiện tượng escalation of commitment.

Tất nhiên, một nghiên cứu mô phỏng đầu tư không thể được bê nguyên sang mọi lựa chọn trong cuộc đời. Nhưng nó đặt ra một câu hỏi mà tôi thấy đáng suy nghĩ:

Ta đang tiếp tục vì những lý do của ngày hôm nay vẫn còn tốt, hay vì ta không muốn thừa nhận rằng một quyết định của ngày hôm qua cần được thay đổi?

Hai điều ấy nhìn từ bên ngoài có thể giống nhau. Cả hai đều có thể được gọi là kiên trì. Nhưng lý do khiến ta tiếp tục lại rất khác.

Tôi không nghĩ trưởng thành là khả năng chưa bao giờ thay đổi ý kiến. Nếu dữ kiện đã thay đổi, con người đã thay đổi hoặc những giả định quan trọng làm nền cho quyết định ban đầu không còn đúng, việc cập nhật quyết định có thể chính là cách ta nghiêm túc với lựa chọn của mình hơn.

Một quyết định hợp lý trong quá khứ không được bảo đảm quyền tồn tại vĩnh viễn.

Nhưng khó khăn cũng chưa phải là lý do để bỏ

Nếu dừng ở đây, bài viết này rất dễ trở thành một lời biện hộ đẹp đẽ cho việc bỏ cuộc. Tôi không nghĩ như vậy. The Good King cũng chính là lý do tôi không thể nghĩ như vậy.

Có những lúc công việc khó hơn tôi từng tưởng. Có những khoản đầu tư chưa đem lại kết quả ngay. Có những ngày phải làm rất nhiều việc và vẫn chưa nhìn thấy thành quả tương xứng. Nếu tiêu chuẩn của tôi đơn giản là “khó thì đổi”, có lẽ trung tâm đã không đi được đến hôm nay.

Nhưng tôi vẫn nhìn thấy những lý do để tiếp tục. Tôi thấy chất lượng công việc có thể tốt lên, những nội dung mà mình thực sự muốn làm và những người mới phù hợp hơn. Quan trọng hơn, khi bỏ đi những phương án không còn phù hợp, điều cốt lõi khiến tôi bắt đầu vẫn còn đó.

Vì vậy, khó khăn không phải bằng chứng rằng một quyết định đã sai, cũng như số tiền và công sức đã bỏ ra không phải bằng chứng rằng ta phải tiếp tục.

Khó vì một việc có giá trị vốn cần thời gian khác với khó vì nền tảng của nó đang sai. Kết quả chưa đến khác với việc ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy cách làm hiện tại không hiệu quả.

Không có một con số chung cho ranh giới ấy. Nhưng ít nhất, ta có thể ngừng dùng riêng cảm giác mệt mỏi hoặc số tiền đã bỏ ra để quyết định thay mình.

Có khi ta cần đổi con đường chứ không phải đổi đích đến

Nghiên cứu về điều chỉnh mục tiêu đem đến một góc nhìn khác. Năm 2003, Carsten Wrosch và các cộng sự thực hiện ba nghiên cứu trên những nhóm người khác nhau để xem xét khả năng rút cam kết khỏi những mục tiêu không thể đạt được và tái đầu tư nỗ lực vào những mục tiêu khác. Kết quả cho thấy khả năng goal disengagement và goal reengagement có liên hệ với một số chỉ dấu về mức độ hạnh phúc và chất lượng sống trong các mẫu được nghiên cứu.

Tôi không nghĩ từ đó có thể kết luận đơn giản rằng “biết bỏ cuộc sẽ hạnh phúc hơn”. Nghiên cứu không cho phép một lời khuyên rộng đến vậy. Nhưng sự phân biệt giữa mục tiêu và cách ta phân bổ cam kết khiến tôi nghĩ đến trải nghiệm của chính mình.

Có lúc điều cần thay đổi là mục tiêu. Nhưng cũng có những lúc, thứ cần thay đổi chỉ là cách làm, thời hạn, chiến lược hoặc những người đồng hành. Vì vậy, câu hỏi “có nên bỏ không?” đôi khi quá thô.

Có lẽ nên hỏi cụ thể hơn: Điều gì trong quyết định này không còn đúng?

Nếu điều không còn đúng chỉ là cách thực hiện, ta có thể đổi cách. Nếu giả định nền tảng đã sai, ta có thể phải thay đổi cả kế hoạch. Và nếu chính mục tiêu không còn đáng để theo đuổi, lúc ấy việc dừng lại cũng cần được nhìn nhận nghiêm túc.

Thay đổi một phần không nhất thiết đồng nghĩa với từ bỏ tất cả. Đôi khi, chính khả năng thay đổi phương tiện giúp ta trung thành hơn với điều quan trọng nhất.

Một điều kết thúc không có nghĩa là nó chưa từng có giá trị

Có một suy nghĩ khác khiến chúng ta khó thay đổi quyết định: nếu cuối cùng mình vẫn dừng lại, vậy những gì đã xảy ra trước đó có phải đều vô nghĩa?

Tôi không nghĩ vậy. Một quyết định không cần tồn tại mãi mãi mới có giá trị.

Một công việc có thể kết thúc nhưng cho ta một năng lực mà trước đó chưa có. Một mối quan hệ có thể không đi đến cuối đời nhưng từng cho ta những ngày hạnh phúc hoặc giúp ta hiểu thêm về chính mình. Một dự án có thể phải thay đổi hoàn toàn nhưng những gì học được trong quá trình thực hiện vẫn trở thành nền cho điều tiếp theo.

Một quyết định không nhất thiết trở thành sai chỉ vì sau này ta thay đổi nó. Nếu quãng đường ấy từng đem lại một điều có giá trị, một trải nghiệm đáng sống, một bài học, một con người đáng gặp, thậm chí chỉ một khoảnh khắc hạnh phúc thực sự, thì việc nó kết thúc không thể xóa sạch những gì nó từng đem đến.

Điều này không phải lý do để tiếp tục một việc không còn nên tiếp tục. Nó chỉ là lý do để ta không cần phủ nhận toàn bộ quá khứ sau khi đã quyết định bước sang một hướng khác.

Ta đang bảo vệ điều gì?

Có lẽ đây là câu hỏi tôi muốn giữ lại nhất sau tất cả:

Ta đang bảo vệ mục tiêu, hay chỉ đang bảo vệ một quyết định cũ?

Nếu một quyết định vẫn dựa trên những lý do tốt, nếu những giá trị khiến ta lựa chọn nó vẫn còn, nếu khó khăn hiện tại là cái giá có thể chấp nhận để đi tới điều mình thực sự coi trọng, thì kiên trì có thể là điều cần thiết.

Nhưng nếu thông tin quan trọng đã thay đổi, những giả định ban đầu không còn đúng, cách làm liên tục tạo ra những vấn đề giống nhau và lý do mạnh nhất để tiếp tục chỉ còn là “tôi đã bỏ quá nhiều vào đây rồi”, có lẽ đã đến lúc phải nhìn lại.

Không phải mọi thay đổi đều là trưởng thành. Không phải mọi kiên trì đều là bản lĩnh.

Có những quyết định ta thay đổi vì mình đã khác. Có những quyết định ta thay đổi vì hoàn cảnh đã khác. Và cũng có những quyết định cần được giữ lại dù con đường trở nên khó hơn mình từng tưởng.

Trưởng thành có lẽ không nằm ở việc chưa bao giờ đổi ý, cũng không nằm ở khả năng rời bỏ thật nhanh. Nó nằm ở chỗ biết điều gì mình đang cố bảo vệ: một quyết định cũ, hay điều thực sự quan trọng đối với mình.

Tài liệu tham khảo

Arkes, H. R. & Blumer, C. (1985). The Psychology of Sunk Cost. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 35(1), 124–140. DOI: 10.1016/0749-5978(85)90049-4.

Staw, B. M. (1976). Knee-deep in the Big Muddy: A Study of Escalating Commitment to a Chosen Course of Action. Organizational Behavior and Human Performance, 16(1), 27–44. DOI: 10.1016/0030-5073(76)90005-2.

Wrosch, C., Scheier, M. F., Miller, G. E., Schulz, R. & Carver, C. S. (2003). Adaptive Self-Regulation of Unattainable Goals: Goal Disengagement, Goal Reengagement, and Subjective Well-Being. Personality and Social Psychology Bulletin, 29(12), 1494–1508. DOI: 10.1177/0146167203256921.