Không phải lựa chọn đúng nào cũng khiến ta cảm thấy dễ chịu

Có những lựa chọn trong đời, ngay cả khi đã suy nghĩ rất lâu, chúng ta vẫn không thể bước qua chúng với một cảm giác hoàn toàn nhẹ nhõm.

Nghỉ một công việc, dừng lại một mối quan hệ, từ bỏ một cơ hội, quyết định tiếp tục hay không tiếp tục một điều mình từng dành nhiều tâm sức. Đôi khi cả hai phía đều có những lý do đáng để cân nhắc. Chọn một phía đồng nghĩa với việc phải chấp nhận rằng phía còn lại sẽ trở thành một khả năng mình không bao giờ sống hết để biết nó có thể dẫn đến đâu.

Tôi từng có những quyết định như thế. Có những lúc tôi đắn đo rất nhiều vì cảm giác về chi phí cơ hội: nếu chọn điều này, tôi sẽ mất điều gì ở lựa chọn kia? Nếu ngày ấy mình quyết định khác đi, liệu cuộc đời hôm nay có tốt hơn không?

Nhưng càng đi qua nhiều lựa chọn, tôi càng thấy một điều: không phải lựa chọn đúng nào cũng khiến ta cảm thấy dễ chịu. Và cảm giác đau, tiếc hay phân vân sau một quyết định chưa chắc đã chứng minh rằng quyết định ấy sai.

Một lựa chọn đúng vẫn có thể khiến ta đau

Chúng ta thường thích những lựa chọn có một đáp án thật rõ ràng. Một bên tốt, một bên xấu. Một con đường đúng, một con đường sai. Nếu cuộc đời luôn như vậy, có lẽ lựa chọn đã chẳng phải là một trong những điều khó khăn nhất của trưởng thành.

Những lựa chọn khó thường khó chính bởi mỗi phía đều có thứ đáng giữ lại. Một người có thể biết mình nên rời một công việc nhưng vẫn tiếc những năm tháng đã gắn bó, những người từng đồng hành và cả cảm giác an toàn mình phải bỏ lại. Một mối quan hệ có thể không còn phù hợp để tiếp tục nhưng điều đó không xóa đi những ngày từng hạnh phúc. Một cơ hội có thể rất hấp dẫn nhưng cái giá để nắm lấy nó lại là một điều khác mà ta coi trọng hơn.

Bởi vậy, đôi khi nỗi đau sau lựa chọn không đến từ việc ta đã chọn sai. Nó đến từ cái giá của việc không thể chọn tất cả. Nếu một quyết định khiến mình đau, tất nhiên ta nên nhìn lại. Nhưng không nên vì đau mà ngay lập tức kết luận rằng lẽ ra mình phải lựa chọn khác.

Có những điều sau này nhìn lại, tôi vẫn thấy mình đã làm đúng, hoặc ít nhất đã làm tất cả những gì mình có thể làm với con người, hoàn cảnh và hiểu biết của mình lúc ấy. Cảm giác ở thời điểm đó có thể rất khác. Có thể buồn, có thể phân vân, thậm chí có lúc tự hỏi mình có vừa đánh mất một điều đáng lẽ phải giữ lại hay không.

Nhưng một lựa chọn có thể đúng mà vẫn có mất mát.

Chúng ta thường dùng kết quả để xét xử quyết định

Có một cách rất hấp dẫn để đánh giá quá khứ: nhìn xem cuối cùng chuyện gì đã xảy ra. Nếu kết quả tốt, ta dễ cho rằng mình đã quyết định đúng. Nếu kết quả xấu, ta lại nghĩ lựa chọn ban đầu có vấn đề. Cách đánh giá ấy có vẻ hợp lý, nhưng trong nhiều trường hợp nó bỏ qua một điều rất quan trọng: ở thời điểm đưa ra quyết định, chúng ta chưa biết kết quả.

Trong một nghiên cứu kinh điển công bố năm 1988, Jonathan Baron và John Hershey gọi hiện tượng này là outcome bias, có thể hiểu là xu hướng để kết quả đã biết ảnh hưởng đến cách chúng ta đánh giá một quyết định. Qua năm nghiên cứu, Baron và Hershey nhận thấy khi một quyết định dẫn đến kết quả thuận lợi, người tham gia có xu hướng đánh giá quá trình suy nghĩ hoặc năng lực của người ra quyết định tích cực hơn so với khi kết quả bất lợi, dù họ biết những thông tin mà người ra quyết định có ở thời điểm lựa chọn.

Điều này khiến tôi nghĩ nhiều về cách chúng ta xét xử chính mình. Một quyết định tốt không thể bảo đảm một kết quả tốt trong mọi trường hợp. Chúng ta có thể tìm hiểu kỹ, cân nhắc cẩn thận, hành động với thiện chí và sử dụng những thông tin tốt nhất mình có nhưng cuối cùng mọi chuyện vẫn không như mong muốn. Bởi sau thời điểm lựa chọn còn có con người khác, hoàn cảnh khác, những biến số ta không kiểm soát được và đôi khi cả may mắn.

Chiều ngược lại cũng đúng. Một quyết định thiếu cân nhắc vẫn có thể tình cờ dẫn đến một kết quả đẹp. May mắn không biến một cách ra quyết định tồi thành một cách ra quyết định tốt.

Bởi vậy, khi nhìn lại một lựa chọn, câu hỏi không nên chỉ là: “Cuối cùng tôi được gì và mất gì?” Ta còn cần hỏi: Với những gì tôi thực sự biết ở thời điểm đó, quyết định ấy có hợp lý không? Tôi đã cân nhắc những điều mình có thể cân nhắc chưa? Có tín hiệu quan trọng nào tôi đã nhìn thấy nhưng cố tình bỏ qua không? Và có điều gì chỉ trở nên rõ ràng sau khi mọi chuyện đã xảy ra?

Đó cũng là lý do tôi cho rằng chịu trách nhiệm với cuộc đời mình không đồng nghĩa với việc dùng mọi kết quả không như ý để kết án những lựa chọn trong quá khứ.

Ở một cuộc đời khác, nếu mình chọn con đường kia thì sao?

Có lẽ rất nhiều người từng nghĩ về câu hỏi ấy. Nếu ngày đó mình không nghỉ việc thì sao? Nếu mình nhận lời thay vì từ chối thì sao? Nếu mối quan hệ ấy tiếp tục thì sao? Nếu mình mua, không mua, đi, ở lại, bắt đầu sớm hơn hoặc chờ thêm một chút thì sao?

Đôi lúc tôi cũng nghĩ vui rằng, ở một vũ trụ khác, có khi một phiên bản khác của mình đã chọn con đường còn lại và đang sống một cuộc đời hoàn toàn khác. Điều đặc biệt là chúng ta có thể tưởng tượng về cuộc đời ấy rất nhiều, nhưng gần như không bao giờ có thể kiểm chứng nó.

Nghiên cứu về hối tiếc trong tâm lý học cũng cho thấy lựa chọn không chỉ chịu ảnh hưởng bởi những gì đang xảy ra, mà còn bởi cách chúng ta hình dung về những phương án không được chọn. Marcel Zeelenberg, trong một công trình năm 1999 về anticipated regret, mô tả hối tiếc như một cảm xúc gắn với việc nhận ra hoặc tưởng tượng rằng tình trạng hiện tại có thể đã tốt hơn nếu ta quyết định khác đi. Những nghiên cứu được ông thảo luận cũng cho thấy việc dự đoán trước cảm giác hối tiếc có thể ảnh hưởng đến lựa chọn của con người trong điều kiện bất định.

Nhưng có một bất cân xứng rất lớn ở đây. Ta biết khá nhiều về con đường mình đã chọn, bao gồm cả những thất vọng, khó khăn, sai lầm và những ngày rất tệ của nó. Trong khi đó, con đường không chọn thường chỉ tồn tại trong trí tưởng tượng. Và trí tưởng tượng có thể dễ dàng giữ lại những điều đẹp nhất mà không bắt ta sống qua những cái giá của chúng.

Nếu ngày ấy chọn khác, có thể tôi đã tránh được một nỗi buồn, có thêm một cơ hội hoặc có một cuộc sống tốt hơn ở một phương diện nào đó. Nhưng con đường ấy cũng sẽ có những cái giá mà hôm nay tôi không thể biết. Và rất có thể, khi đi nó, tôi lại đánh mất những con người, trải nghiệm hay những điều mà cuộc đời hiện tại đã đem đến.

Mỗi lựa chọn đều mở ra một con đường, đồng thời khép lại những con đường khác. Tiếc một con đường đã không đi không có nghĩa là con đường đang đi là sai.

Và có lẽ cũng không cần tự thuyết phục mình rằng mọi điều đã xảy ra đều là tốt nhất có thể. Tôi không biết điều đó, và không ai có thể chứng minh điều đó. Điều tôi có thể nói là: chính những lựa chọn đã xảy ra đã dẫn tôi đến cuộc đời mà mình đang có. Trong cuộc đời ấy có những điều tôi trân trọng, những bài học tôi đã nhận được và những giá trị mà nếu đi một con đường khác, chưa chắc tôi từng có cơ hội chạm tới.

Dễ chịu cũng không có nghĩa là đúng

Nếu đau đớn không chứng minh một lựa chọn là sai, thì chiều ngược lại cũng đáng để nhớ: cảm giác dễ chịu không chứng minh một lựa chọn là đúng.

Tôi cũng từng có những quyết định ban đầu khiến mình hào hứng, để rồi không lâu sau nhận ra chúng không phù hợp. Điều ấy có thể xảy ra trong tình cảm, các mối quan hệ, những quyết định mua sắm hay cả những chuyện lớn hơn trong cuộc sống.

Có những lúc chúng ta quyết định quá chậm vì muốn chắc chắn về mọi thứ. Nhưng cũng có những lúc ta quyết định quá nhanh bởi cảm xúc của thời điểm đó quá thuyết phục. Nhanh không mặc nhiên là sai. Chậm cũng không mặc nhiên là cẩn trọng. Có những việc cần quyết đoán, nhưng cũng có những việc chỉ khi để cảm xúc ban đầu lắng xuống, ta mới nhìn thấy những câu hỏi mình đã bỏ qua.

Điều này khiến tôi ngày càng ít muốn dùng riêng cảm giác tức thời để đánh giá một quyết định. Một lựa chọn có thể khiến ta phấn khích vì nó mới mẻ. Có thể khiến ta nhẹ nhõm vì nó giúp thoát khỏi một áp lực hiện tại. Có thể khiến ta vui vì ngay lập tức nhận được thứ mình muốn. Nhưng cảm xúc ấy chỉ nói cho ta biết một phần về trải nghiệm của lựa chọn, không nhất thiết nói hết về chất lượng của nó.

Cũng như nỗi đau cần được lắng nghe nhưng không phải bản án, niềm vui cũng đáng được tận hưởng nhưng không phải giấy chứng nhận rằng ta đã lựa chọn đúng.

Đừng chỉ hỏi lựa chọn ấy khiến mình cảm thấy thế nào

Vậy thế nào mới là một lựa chọn đúng? Tôi không nghĩ có một công thức có thể áp dụng cho mọi người và mọi hoàn cảnh. Cuộc sống cũng không cho chúng ta đặc quyền được xem trước tất cả kết quả rồi quay về chọn phương án tối ưu.

Nhưng nếu phải nhìn lại một lựa chọn của mình, tôi muốn nhìn nó công bằng hơn. Tôi muốn biết với những thông tin mình thực sự có lúc ấy, tôi đã suy nghĩ đủ nghiêm túc chưa. Quyết định đó có đi ngược lại những giá trị mà tôi thực sự coi trọng hay không. Tôi đã bỏ qua điều gì mà khi ấy mình hoàn toàn có khả năng nhận ra, và điều gì chỉ trở nên rõ ràng bởi hôm nay tôi đã biết kết quả. Tôi cũng muốn phân biệt phần nào của kết quả đến từ lựa chọn của mình và phần nào đến từ những điều nằm ngoài khả năng kiểm soát.

Và rồi còn một câu hỏi khác: lựa chọn ấy đã mang điều gì vào cuộc đời tôi?

Có những quyết định khiến tôi đau ở thời điểm đưa ra nhưng nhiều năm sau nhìn lại, tôi vẫn vui vì mình đã làm điều đó. Không phải bởi sau này mọi chuyện đều hoàn hảo, mà bởi chính con đường ấy đã đem đến những con người, trải nghiệm, bài học hoặc giá trị mà nếu không lựa chọn, có lẽ tôi sẽ không bao giờ có được.

Vì vậy, nếu phải hoàn thành câu “một lựa chọn đúng không nhất thiết là lựa chọn khiến mình vui nhất”, có lẽ hôm nay tôi sẽ viết tiếp rằng: Một lựa chọn đúng không nhất thiết là lựa chọn khiến mình vui nhất. Đó là lựa chọn mà khi nhìn lại một cách công bằng với chính mình, với hoàn cảnh và với những gì mình thực sự biết ở thời điểm ấy, ta vẫn có thể hiểu vì sao mình đã chọn nó, đồng thời nhận ra những giá trị mà chính lựa chọn ấy đã mang vào cuộc đời mình.

Chúng ta có thể học từ một quyết định mà không cần phủ nhận con người đã đưa ra quyết định ấy. Chúng ta cũng có thể thừa nhận rằng một lựa chọn từng hợp lý nhưng hôm nay không còn phù hợp. Trưởng thành không phải là bảo vệ mọi quyết định cũ đến cùng. Đôi khi, trưởng thành chính là đủ tỉnh táo để biết khi nào nên thay đổi một quyết định mình từng tin là đúng.

Có lẽ chúng ta sẽ không bao giờ biết mình đã sống ra sao nếu ngày ấy chọn một con đường khác. Nhưng một cuộc đời không thể được sống bằng tất cả những khả năng cùng lúc. Ta chỉ có thể lựa chọn, chấp nhận cái giá của lựa chọn ấy, học từ những gì xảy ra và cố gắng sống cho xứng đáng với con đường mình đã chọn.

Tài liệu tham khảo

Baron, J. & Hershey, J. C. (1988). Outcome Bias in Decision Evaluation. Journal of Personality and Social Psychology, 54(4), 569–579. DOI: 10.1037/0022-3514.54.4.569.

Zeelenberg, M. (1999). Anticipated Regret, Expected Feedback and Behavioral Decision Making. Journal of Behavioral Decision Making, 12(2), 93–106. DOI: 10.1002/(SICI)1099-0771(199906)12:2<93::AID-BDM311>3.0.CO;2-S.